Radiator ontluchten met een sleutel, een schroevendraaier of automatisch

Lucht in de radiator herkennen

Lucht is lichter dan water. Ze verzamelt zich daarom op de hoogste punten van de installatie: bovenin de radiatoren en in de leidingen op de verdieping. Daar merk je ze ook het eerst.

Koude bovenkant, warme onderkant

Zet de verwarming aan en voel de radiator over zijn hele hoogte af. Is de onderkant warm en blijft een strook bovenaan lauw of koud, dan zit daar lucht. Het warme water bereikt die strook niet, zodat de radiator minder warmte afgeeft dan hij kan. Vaak gaat het om één radiator op de bovenste verdieping, terwijl de rest gewoon warm wordt.

Is een radiator over de hele hoogte koud, of juist onderaan koud en bovenaan heet, dan ligt de oorzaak elders. Denk aan een thermostatische kraan die vastzit, slib onderin of een installatie die slecht is ingeregeld. Die gevallen staan bij een radiator die niet warm wordt.

Borrelen en gorgelen in de leidingen

Luchtbellen die met het water meegaan, hoor je als borrelen of gorgelen in de leidingen. In de radiator zelf tikt of suist het, vaak net wanneer de pomp start. Na het ontluchten verdwijnt dat geluid. Tikken en kraken tijdens het opwarmen en afkoelen kan ook van uitzettende leidingen komen; dat geluid blijft na het ontluchten gewoon bestaan.

Waar komt de lucht vandaan?

Leidingwater bevat opgeloste lucht. Bij het opwarmen komt een deel daarvan vrij als kleine belletjes, die naar de hoogste punten drijven. Na een nieuwe vulling of na het bijvullen zit er dus altijd lucht in de kring. Dat geldt ook na werken aan de installatie, zoals een radiator vervangen en opnieuw aansluiten.

Een installatie die een zomer lang stilstond, laat in het najaar ook vaak lucht los. Komt er telkens opnieuw lucht bij zonder dat er water is bijgevuld, dan zuigt de installatie ergens lucht aan of vormt ze zelf gas.

Hoe vaak ontlucht je een radiator?

Ontlucht aan het begin van het stookseizoen en telkens na werken waarbij de installatie is gevuld of bijgevuld. Een dichte installatie met een expansievat dat zijn voordruk houdt, heeft verder weinig ontluchting nodig. Moet je dezelfde radiator elke paar weken opnieuw ontluchten, dan is dat een symptoom van een ander probleem en geen gewoon onderhoud.

Zo ontlucht je een radiator met de pomp stil

Ontluchten lukt pas als de lucht bovenaan in de radiator stilstaat, terwijl die radiator met de rest van de installatie verbonden blijft. Daarom leg je de pomp stil, laat je de kranen open en werk je van beneden naar boven.

Waarom de pomp stil moet staan

Zolang de circulatiepomp draait, sleurt het stromende water de luchtbellen mee door de leidingen. Open je dan de nippel, dan komt er vooral water uit en blijft de lucht rondgaan. Zet de verwarming daarom uit, of de kamerthermostaat zo laag dat de ketel stopt, en wacht tot de pomp stilvalt. Het water komt dan tot rust en de lucht stijgt naar de bovenkant van elke radiator.

Laat de installatie vlak vóór het uitzetten nog een kwartier draaien, met alle kranen open. Warm water houdt minder lucht vast, dus de belletjes komen vrij en schuiven door naar de radiatoren, waar je ze daarna laat ontsnappen.

Wacht na het uitzetten ongeveer een uur. Dan zijn de radiatoren koud, kan er geen heet water uit de nippel spatten en heeft de lucht de tijd gehad om helemaal naar boven te klimmen.

Alle radiatorkranen open

Zet de thermostatische kraan van elke radiator volledig open voor je begint. Zo blijft de radiator verbonden met de rest van de installatie, en de druk duwt de lucht naar buiten terwijl water haar plaats inneemt. Met beide kranen van een radiator dicht kan er geen water bij en blijft de lucht grotendeels zitten.

De retourkraan onderaan aan de andere kant laat je op zijn stand staan. Daarmee heeft de installateur geregeld hoeveel water elke radiator krijgt. Werkt een kraan zelf slecht, dan lees je bij een thermostatische radiatorkraan vervangen wat erbij komt kijken.

Van de onderste verdieping naar boven

Begin op het gelijkvloers, of in de kelder als daar radiatoren hangen, en eindig op de bovenste verdieping. Op dezelfde verdieping begin je bij de radiator die het dichtst bij de ketel hangt. Lucht stijgt: wat beneden nog in de leidingen zat, schuift naar de hogere radiatoren door, en daar vang je het als laatste op.

Er speelt nog iets. Per meter hoogte ligt de waterdruk ongeveer 0,1 bar lager dan aan de manometer van de ketel. Staat de ketel in de kelder op 1 bar, dan blijft er in een radiator 5 meter hoger nog ongeveer 0,5 bar over. De bovenste radiator krijgt dus als eerste last van lucht, en op die plek komt de lucht er ook het traagst uit.

Bekijk groter ↗

Hoe ver draai je de nippel open?

Een kwart tot een halve slag tegen de klok in is genoeg. Eerst hoor je lucht sissen, daarna komen er spetters en ten slotte een gelijkmatig straaltje water zonder bellen. Dan draai je de nippel weer dicht, tot hij net vastzit: te hard aanspannen beschadigt de afdichting.

Draai de nippel nooit helemaal uit. Het binnendeel is klein, en onder de druk van de installatie krijg je het moeilijk terug in de draad. Per radiator ben je ongeveer vijf minuten bezig.

Radiator ontluchten zonder sleutel

Kijk eerst naar het kopje van de nippel, want daaraan zie je welk gereedschap erop past. Vaak heb je er geen aparte radiatorsleutel of ontluchtingssleutel voor nodig.

Met een platte schroevendraaier bij een gleuf

Veel ontluchtingsnippels hebben een gleuf, al dan niet naast het vierkantje. Dan open je ze met een kleine platte schroevendraaier, met dezelfde kwart tot halve slag. Kies een blad dat de gleuf over de hele breedte vult. Messing is zacht, en een te smal blad draait de randen van de gleuf rond.

Een vierkant pennetje vraagt een sleutel

Zit er alleen een klein vierkant pennetje in het midden van de nippel, dan heb je een radiatorsleutel nodig. De vierkante opening van die sleutel moet er precies op passen. Die sleutels liggen in elke doe-het-zelfzaak. Nippels bestaan in een paar maten, dus neem een foto van de nippel mee of kies een sleutel met verschillende vierkantjes.

Hang de sleutel na gebruik bij de ketel, dan ligt hij klaar bij de volgende ronde.

Een ontluchter met draaiknop

Sommige radiatoren hebben een ontluchter met een kunststof knop. Die draai je met de hand los tot er water verschijnt, en daarna weer dicht. Een automatische ontluchter op een radiator heeft geen gereedschap nodig: hij laat de lucht vanzelf ontsnappen.

Waarom een tang de nippel beschadigt

Met een tang of een verstelbare sleutel krijg je een nippel soms wel open. Alleen is het vierkantje enkele millimeters groot en rondt het snel af. Daarna past ook de juiste sleutel er slecht op. Breekt het kopje af terwijl de nippel openstaat, dan loopt er water uit zolang de installatie onder druk staat.

Oude radiatoren ontluchten

Gietijzeren ledenradiatoren en oude plaatradiatoren ontlucht je op dezelfde manier: met de pomp stil, van onder naar boven. Het verschil zit in de ontluchter, die vaak jaren niet open is geweest.

Gietijzeren radiator met een plug in de stop

Aan de uiteinden van een gietijzeren ledenradiator zitten stoppen: ronde pluggen die de leden afsluiten en waar de leidingen op aansluiten. In de bovenste stop aan de kant tegenover de kraan zit meestal een kleine ontluchter. Die bedien je zoals een gewone nippel, met een sleutel of een schroevendraaier naargelang het kopje.

Een nippel die vastzit

Een nippel die jaren dicht zat, kan vastgekoekt zijn door kalk of verf. Krab de verf rond het kopje weg en probeer het met de juiste sleutel, met gelijkmatige druk in plaats van een ruk. Gaat hij niet open, laat dan een installateur de nippel of de stop vervangen. Dat werk gebeurt met de radiator afgesloten of met de installatie drukloos, en daarna wordt alles opnieuw gevuld en ontlucht.

Oude radiator zonder ontluchtingsnippel

Sommige radiatoren hebben helemaal geen ontluchter, bijvoorbeeld een oude radiator met twee blinde stoppen bovenaan of een designradiator die zonder ontluchter is geleverd. De lucht moet dan langs een andere weg naar buiten: via de leidingen naar een automatische ontluchter elders in de installatie. Dat gaat traag en kan tot een week duren. Houd intussen de druk op peil en zet de kranen van die radiator open.

Blijft zo een radiator bovenaan koud, dan kan een installateur een blinde stop vervangen door een stop met ontluchter. Die bestaan in links- en rechtsdraad, in de maten van gewone radiatorstoppen.

Hoe werkt een automatische ontluchter?

Een automatische ontluchter laat lucht ontsnappen zonder dat iemand een sleutel bovenhaalt. Je vindt hem op de hoogste punten van de leidingen en op de collector van de vloerverwarming. Ook de pomp in de ketel heeft er een, en soms zit er een op een radiator.

Vlotter en ventiel

In het messing huisje zit een vlotter. Zolang het huisje vol water staat, drijft hij en houdt hij het ventiel bovenaan dicht. Verzamelt zich lucht, dan zakt het water en de vlotter zakt mee: het ventiel gaat open en de lucht ontsnapt. Daarna stijgt het water, de vlotter komt omhoog en het ventiel sluit weer. Zo werkt hij continu, ook tijdens het stoken.

Het dopje moet los staan

Bovenop de ontluchter zit een klein dopje. Staat het helemaal dicht, dan kan de lucht er niet uit en doet de ontluchter niets. Bij een condensatieketel blijft de kap van de pompontluchter daarom altijd los staan, ook jaren na de ingebruikname. Wie het dopje na een druppel dichtdraait, zet de ontluchter in feite buiten werking, en de lucht verzamelt zich weer in de radiatoren.

Automatische ontluchter op een radiator

Op een radiator kan een automatische ontluchter in de plaats van de gewone nippel komen. Er bestaan versies met schijfjes van cellulose: droog laten ze lucht door, nat zwellen ze op en sluiten ze de uitlaat. Zo een ontluchter is handig op een radiator die steeds lucht krijgt, zoals de bovenste in een zolderkamer. Hij past ook op een radiator waar je moeilijk bij kunt. De schijfjes verouderen en worden als patroon vervangen.

De ontluchter van de cv-ketel

Een moderne wandketel heeft zelf een automatische ontluchter op de circulatiepomp. Veel ketels starten na het bijvullen bovendien een ontluchtingsprogramma. Bij een gangbare condensatieketel duurt dat vijf minuten; de ketel verwarmt dan niet en maakt ook geen warm water. Laat dat programma uitlopen voor je de radiatoren ontlucht.

Borrelt de ketel daarna nog, dan start de technicus dat programma opnieuw. Aan de ontluchter in de ketel zelf kom je niet: die zit achter de mantel, en daarachter zit het gastoestel. In Vlaanderen mag alleen een erkend technicus gasvormige brandstof daaraan werken.

Ontluchter	Waar hij zit	Hoe hij werkt	Wat jij doet
Ontluchtingsnippel	bovenaan elke radiator, tegenover de kraan	met de hand open tot er water komt	sleutel of schroevendraaier, pomp stil
Automatische vlotterontluchter	hoogste punt van de leidingen, collector, pomp in de ketel	vlotter zakt bij lucht en opent het ventiel	dopje los laten en nakijken of hij droog blijft
Automatische radiatorontluchter	op de radiator, in de plaats van de nippel	cellulose schijfjes zwellen op als ze nat worden	patroon vervangen als hij lekt of niet meer ontlucht
Ontluchtingsprogramma van de ketel	in de ketel	pomp draait vijf minuten zonder te stoken	laten uitlopen na het bijvullen

Een automatische ontluchter die lekt of versleten is

Een automatische ontluchter is een klein ventiel dat jarenlang open en dicht gaat. Op een bepaald moment sluit het niet meer goed, of het moet vervangen worden.

Druppels en kalk onder de ontluchter

Een automatische ontluchter die druppelt, heeft vaak vuil of kalk op de zitting van het ventiel, waardoor het niet meer volledig sluit. Een witte of groenige korst rond het dopje wijst erop dat hij al een tijd lekt. Soms helpt het om het dopje kort dicht en weer los te draaien, zodat het water het vuil wegspoelt. Blijft hij daarna druppelen, dan vervang je de ontluchter.

Een veiligheidskapje dat vanzelf sluit

Sommige ontluchters zitten op een plek waar je een lek niet ziet, zoals boven een vals plafond of in een kast met leidingen. Daar komt in de plaats van het gewone dopje een hygroscopisch veiligheidskapje. Komt er water langs, dan zwellen de schijfjes erin op en sluiten ze de uitlaat. Lucht laat het kapje gewoon door.

Een automatische ontluchter vervangen

Een ontluchter eraf draaien lijkt eenvoudig, maar de kring staat onder druk: zolang die druk erop staat, spuit er water uit de opening. Daarom gaat eerst de druk eraf of wordt de leiding afgesloten, en dat laat je aan de installateur. Hij zet er een nieuwe op met een nieuwe dichting en laat het dopje los staan.

Staat de ontluchter op een messing tussenstuk, dan is dat meestal een automatische afsluitklep. Die zit er net om het bovenstuk te kunnen wisselen zonder de kring af te tappen, maar of ze nog sluit, blijkt pas als de ontluchter eraf gaat. De ontluchter op de pomp in de ketel laat je hoe dan ook staan: daarvoor moet de mantel open.

Onderdruk bovenaan zuigt lucht naar binnen

Een ontluchter, een nippel of een koppeling laat lucht naar buiten zolang het water erachter onder overdruk staat. Valt de druk bovenaan in de woning onder de buitenluchtdruk, dan keert dat om en zuigt de installatie daar lucht naar binnen. Met de ketel in de kelder op 0,5 bar staat een leiding 5 meter hoger al op nul.

Lost een automatische ontluchter keer op keer lucht, dan kan die lucht dus via onderdruk zijn binnengekomen. Kijk daarom eerst naar de manometer voor je de ontluchter de schuld geeft.

Waterdruk bijvullen na het ontluchten

Elke radiator die je ontlucht, kost een beetje water, en de lucht die eruit ging, laat ruimte achter. Na een ronde langs alle radiatoren is de druk dus lager dan ervoor.

Welke druk na het ontluchten?

Lees de manometer af als de installatie afgekoeld is. De meeste ketels werken koud tussen 1 en 1,5 bar. Een woning met meerdere verdiepingen kan een hogere vuldruk nodig hebben; vraag de installateur welke waarde hij voor jouw installatie noteerde. Als het water opwarmt, zet het uit en stijgt de wijzer wat.

Langzaam bijvullen tot 1 à 1,5 bar

Bijvullen gebeurt met de vulkraan of de vulslang aan de ketel, met de verwarming uit en de thermostatische kranen open. Draai de kraan langzaam open en kijk naar de wijzer. Staat hij tussen 1 en 1,5 bar, dan draai je de kranen weer goed dicht. Ontlucht daarna de radiatoren die nog borrelen en lees de druk een laatste keer af.

Vul niet meer bij dan nodig. Vers leidingwater brengt nieuwe lucht en zuurstof mee, en zuurstof doet de stalen delen van de installatie roesten. Waar de vulkraan zit en welke terugstroombeveiliging erbij hoort, staat bij de druk van je cv-ketel en water bijvullen.

Te veel water bijgevuld

De meeste wandketels verdragen hoogstens 3 bar. Komt de druk daar, dan opent het overdrukventiel en loopt er water naar de afvoer. Water zet uit als het opwarmt, dus een halve bar reserve op die grens hoort erbij. Staat de wijzer koud boven 2,5 bar, laat dan wat water weg aan de nippel van een radiator op het gelijkvloers, tot je weer tussen 1 en 1,5 bar zit.

Loopt er water uit de afvoerbuis van het overdrukventiel terwijl de druk koud normaal is, dan sluit dat ventiel niet meer of is het expansievat zijn voordruk kwijt. Draai in dat geval niets dicht aan dat ventiel: het is de beveiliging van de installatie.

Lucht die telkens terugkomt

Eén keer per jaar ontluchten is onderhoud. Komt de lucht na enkele dagen of weken terug in dezelfde radiatoren, dan komt ze ergens binnen of ontstaat ze in de installatie zelf.

Een expansievat dat zijn voordruk kwijt is

Het expansievat vangt het uitzettende water op als de installatie opwarmt en houdt ze onder overdruk als ze afkoelt. Het membraan in dat vat is nooit helemaal gasdicht, dus de voordruk zakt na verloop van tijd. Dan schommelt de druk sterk tussen koud en warm, zakt hij bij het afkoelen te ver en wordt er bovenaan lucht aangezogen. Laat het vat daarom jaarlijks of om de twee jaar controleren.

Zakt de druk zonder dat je water ziet weglopen, dan kan er ook een klein lek zijn. Kijk onder de radiatorkranen, aan de koppelingen onder de ketel en aan de afvoer van het overdrukventiel. Hoe je het expansievat herkent en wanneer het vervangen wordt, staat bij drukverlies en het expansievat van de cv-ketel.

Gas dat geen lucht is

Moet één radiator om de paar dagen ontlucht worden terwijl de druk stabiel blijft, dan kan het gas in de installatie zelf ontstaan. Waar twee metalen elkaar raken, zoals aluminium radiatoren op koperen leidingen, ontstaat een galvanisch koppel dat elektrolyseproducten vormt. In een ketel met een automatische ontluchter kan die concentratie zelfs ontploffingsgevaar geven, en daarom vermijd je zo een combinatie van metalen.

Bruin of zwart water uit de nippel wijst ook op corrosie. Laat dan een installateur de waterkwaliteit nakijken, zoals de pH en de hardheid, en de installatie zo nodig spoelen. Houd intussen elke vlam weg van een ontluchter waar vaak gas uitkomt.

Wat je ziet	Waarschijnlijke oorzaak	Eerste stap
Bovenkant koud, onderkant warm	lucht in de radiator	ontluchten met de pomp stil
Na het ontluchten komt er meteen water, radiator blijft koud	kraan vast, slib of te weinig debiet	kraan nakijken, zie radiator wordt niet warm
Uit de nippel komt niets, ook geen water	druk te laag of nippel verstopt	manometer aflezen en eerst bijvullen
Elke paar weken lucht in de bovenste radiatoren	voordruk van het expansievat te laag of een lek	druk koud en warm noteren, installateur bellen
Vaak gas in één radiator, druk blijft stabiel	corrosie, gemengde metalen	waterkwaliteit laten nakijken
Automatische ontluchter druppelt	vuil of kalk op de zitting	dopje kort dicht en los, anders vervangen

Alle radiatoren ontluchten en de druk herstellen

1. 1

   Druk aflezen en de installatie laten draaien

   Noteer de druk op de manometer. Zet alle thermostatische kranen volledig open en laat de verwarming een kwartier draaien, zodat de luchtbellen naar de radiatoren schuiven. Je voelt welke radiatoren bovenaan koud blijven.

2. 2

   Verwarming uit en wachten

   Zet de verwarming uit of de kamerthermostaat zo laag dat de ketel stopt. De circulatiepomp valt dan stil en het water komt tot rust. Wacht daarna ongeveer een uur, tot de radiatoren koud zijn en er geen heet water meer uit de nippel kan spatten. Laat een ontluchtingsprogramma van de ketel eerst uitlopen.

3. 3

   Beginnen op de onderste verdieping

   Begin bij de radiator op de laagste verdieping die het dichtst bij de ketel hangt. Leg een doek tegen de muur, houd een bakje onder de nippel en zet de sleutel of schroevendraaier op het kopje.

4. 4

   De nippel openen tot er water zonder bellen komt

   Draai een kwart tot een halve slag tegen de klok in. Eerst sist er lucht, dan komen er spetters. Zodra er een gelijkmatig straaltje water zonder bellen loopt, draai je de nippel dicht tot hij net vastzit en droog je hem af.

5. 5

   Verdieping per verdieping naar boven

   Doe zo elke radiator, verdieping per verdieping, tot de bovenste. Ga ook langs radiatoren die warm leken; daar zit soms een kleine luchtbel. De ronde is klaar als bij elke nippel meteen water komt.

6. 6

   Bijvullen, opstarten en nakijken

   Lees de druk af en vul langzaam bij tot 1 à 1,5 bar, of tot de vuldruk die de installateur opgaf. Zet de verwarming weer aan en voel na een uur of alle radiatoren tot bovenaan warm worden. Lees de volgende dagen de druk nog eens af, telkens met de installatie koud.

Na het ontluchten

• Uit elke nippel kwam een straaltje water zonder bellen.
• Elke nippel is dicht en droog, ook na een uur stoken.
• De manometer staat koud tussen 1 en 1,5 bar of op de vuldruk van de installateur.
• De vulkraan of vulslang is dicht.
• De dopjes van de automatische ontluchters staan los en er hangt geen druppel onder.
• Een uur na het opstarten zijn alle radiatoren tot bovenaan warm.
• De thermostatische kranen staan terug op hun gewone stand.

In de praktijk

Veelgemaakte fouten

Bijvullen terwijl de installatie warm is

Warm water staat uitgezet, dus de wijzer staat hoger dan wanneer de installatie koud is. Wie warm tot 1,5 bar bijvult, zit koud te laag, en dan krijgen de bovenste radiatoren opnieuw lucht. Laat de installatie afkoelen voor je de druk afleest en bijvult.

Een druppelende nippel steeds harder aanspannen

Een nippel die na het dichtdraaien blijft druppelen, wordt met meer kracht niet dichter: de afdichting vervormt en de draad slijt. Draai hem nog eens een kwartslag open en weer dicht tot hij net vastzit, zodat vuil uit de zitting spoelt. Blijft hij druppelen, laat hem dan vervangen.

Blijven ontluchten terwijl er alleen water komt

Komt er bij de eerste kwartslag meteen water zonder bellen, dan zit er geen lucht in die radiator en lost ontluchten niets op. Het water dat je laat weglopen, kost alleen druk. Kijk dan naar de kraan, slib of het inregelen, zoals beschreven bij een radiator die niet warm wordt na het ontluchten.

Veelgestelde vragen

Wanneer je een vakman inschakelt

Ontluchten, bijvullen en de druk opvolgen doe je zelf: daarvoor hoef je de ketel niet te openen. Alles achter de mantel is werk voor een erkend technicus: gasvormige brandstof bij een gasketel, met een erkenningsnummer dat begint met GV, vloeibare brandstof bij een mazoutketel, met een nummer dat met TV begint. In Vlaanderen is dat onderhoud ook verplicht: om de twee jaar bij een gasketel vanaf 20 kW, elk jaar bij een mazoutketel vanaf 20 kW. Onder die 20 kW is het aangeraden. De technicus laat een reinigings- en verbrandingsattest achter; bewaar de laatste twee. Dit zijn Vlaamse regels; Brussel en Wallonië hebben eigen termijnen en erkenningen.

Daarnaast komt een installateur erbij in vier gevallen. Komt de lucht binnen enkele weken terug of moet je steeds bijvullen, dan controleert hij de voordruk van het expansievat en zoekt hij het lek. Dat kan meteen bij het onderhoud van je cv-ketel. Zit een nippel vast of breekt hij af, of heeft een radiator geen ontluchter, dan vervangt hij de nippel of de stop en vult en ontlucht hij de installatie opnieuw. Een automatische ontluchter wisselt hij met de kring afgesloten of de installatie drukloos. En bij bruin water of gas dat blijft terugkomen, laat je hem de waterkwaliteit nakijken.

Bronnen

• Vlaanderen.be — Verwarmingstips
• Vlaanderen.be — Verplicht onderhoud van uw cv-installatie
• Buildwise — Zo controleer je een gesloten expansievat met variabele druk (2022)
• Vaillant België — Hoe een radiator ontluchten
• Test-Aankoop — Hoe moet je radiatoren ontluchten?
• Bulex — Installatie- en onderhoudshandleiding Thema Condens
• Vasco — Hoe kan ik een radiator zonder ontluchter ontluchten?
• Caleffi — Automatische hygroscopische ontluchter voor radiatoren