Gevelsteen metselen of lijmen: van profiel tot prijs per m²

Metselen met mortel of lijmen met een dunne voeg

Gevelsteen zet je op twee manieren. Bij traditioneel metselwerk ligt elke steen in een bed metselmortel, en de voeg tekent mee in het gevelbeeld. Bij lijmen ligt de steen op rupsen lijmmortel. De voeg blijft dan zo dun dat vooral de steen opvalt. Welke techniek bij welke steen en welk gevelbeeld past, lees je bij gevelsteen kiezen.

Traditioneel metselen met een voeg van 10 à 13 mm

Bij traditioneel gevelmetselwerk zijn de lintvoegen meestal 10 à 13 mm dik. Die dikte volgt uit de gewone metselmortel en uit de maatverschillen tussen gebakken stenen: de voeg vangt ze op. De metser legt per steen een broodje mortel en spreidt het open met het truweel. Ook tegen de kop van de vorige steen smeert hij mortel, zodat lint- en stootvoeg allebei vol zitten.

Bijna elke steen laat zich zo verwerken, ook een handvormsteen met grillige randen of een recuperatiesteen. Daar staat het werk achteraf tegenover: de voegen worden uitgekrabd en later opgevoegd, en zolang blijft de stelling staan.

Achteraf voegen of doorstrijken

Wordt de gevel achteraf gevoegd, dan krabt de metser de verse voegen op het einde van de dag uit. Later komt de voeger, die ze vult met voegmortel. Hoe dat gaat, staat bij een gevel voegen en hervoegen.

Doorstrijken is de tweede manier. De metser gebruikt dan een doorstrijkmortel, die tegelijk metselmortel en voegmortel is. De voegen zijn doorgaans 8 tot 12 mm breed, en 1 tot 4 uur na het metselen werkt hij ze af.

Daardoor hoeft de voeger niet meer te komen, kan de stelling sneller weg en is de voeg dichter. Doorstrijken past vooral bij stenen die weinig water opnemen: bij achteraf voegen hecht de voegmortel daar minder goed aan de steen.

Gevelsteen lijmen met lijmrupsen

Bij gelijmd gevelmetselwerk is de voeg 4 à 6 mm dik. Lijmmortel blijft aan een truweel kleven, dus komt hij uit een spuitzak of een lijmpistool, met de hand of met een pomp. Hij ligt in rechte rupsen, nooit zigzag. Een geperforeerde strengperssteen krijgt altijd twee rupsen, zodat de gaatjes vooraan en achteraan dicht zitten. Andere stenen krijgen één dikke of twee dunnere rupsen.

Lijmen gaat het vlotst met twee. De een legt de rupsen, ongeveer een meter voor op de stenen; de ander vlijt de stenen erin en drukt ze gelijkmatig aan. Corrigeren doe je meteen, want lijmmortel heeft een korte open tijd; zaag de passtukken daarom op voorhand. Voor voegen van 3 tot 6 mm blijft lijmmortel minstens 4 minuten open, en je verwerkt hem tussen 5 en 35 °C.

Na het aandrukken ligt de lijm ideaal ongeveer 1 cm achter de voorkant van de steen. Puilt hij verder uit, dan krab je hem uit zodra hij aangedroogd is: naargelang temperatuur en weer na een kwartier tot enkele uren. Lijmvlekken op de zichtkant was je meteen af met water en een spons.

Welke stenen kun je lijmen?

Lijmen vraagt stenen met weinig maatverschil. In een voeg van 4 à 6 mm is er amper ruimte om een te hoge of te lage steen op te vangen. Stenen met grote maatafwijkingen verwerk je dan ook merkbaar trager. Per soort ligt de voeg iets anders. Bij handvormstenen is ze 5 à 6 mm, en de holte in het legvlak (de frog) komt dan onderaan. Vormbakstenen krijgen 4 à 6 mm, strengpersstenen 4 à 5 mm.

Ook het verband speelt mee. Een modulaire steen past met een dunne voeg niet meer netjes in een halfsteens- of kruisverband, dus komt er meer zaagwerk. Een zacht wildverband vangt dat het best op. Gaat de voeg naar 2 à 3 mm, dan vraagt het modelbestek handvorm- of vormbakstenen uit maatspreidingsklasse R1+ of R2+: hun hoogte wijkt onderling hoogstens 1 mm af. Wil je verschillende stenen mengen in een gelijmde gevel, metsel dan eerst een proefmuur van 1 m².

Op de werf	Gemetseld	Gelijmd
Lintvoeg	10 à 13 mm	4 à 6 mm
Mortel per m² (waalformaat)	22,5 à 27,5 l metselmortel	6,6 à 11,4 l lijmmortel
Stenen per m² (waalformaat)	76	85
Eerste laag	in mortel	ook in mortel
Luchtspouw achter de gevelsteen	min. 30 mm	min. 20 mm
Spouwankers	gewone spouwankers	inox ankers met plat uiteinde
Voegen achteraf	ja, tenzij doorgestreken	nee

Metsprofielen zetten en het koord spannen

Metselprofielen, op de werf ook metsprofielen genoemd, zijn de meetlatten van de gevel. Ze staan loodrecht aan het begin en het einde van een muur. Op die profielen staat de lagenmaat, en eraan hangt het metselkoord waarlangs elke laag recht komt.

Wat is een metselprofiel?

Een metselprofiel is een lange, rechte lat die niet vervormt. Er bestaan houten profielen, aluminium kokerprofielen en combinaties van beide. Een aluminium profiel heeft bij voorkeur sleuven waarin je spijkers slaat, met onder- en bovenaan een klos in hout of kunststof. Een krom profiel geeft zijn afwijking door aan elke laag. Een profiel dat ooit gevallen of verbogen is, gebruik je dus niet meer als meetlat.

Een profiel loodrecht zetten en schoren

Onder het profiel spijker je een plankje, de klamp of klis, gelijk met de voorkant en één zijkant van het profiel. Die klamp zet je vast op de fundering, waar de muur begint of eindigt. Op ongeveer 2 m hoogte komt een schuine plank onder 45°, met een tweede schoor haaks op de eerste. Onderaan elke schoor zit een balk. Pas als het profiel met de waterpas loodrecht staat, maak je die balken vast aan de fundering.

Bij een spouwmuur gaat het vaak eenvoudiger. De profielen worden met planken of houten driehoeken vastgezet aan het binnenblad, dat dan al hoger staat. Heeft de gevel eenmaal een behoorlijke hoogte, dan kan het profiel ook aan het eigen metselwerk vast.

De lagenmaat bepalen en aftekenen

De lagenmaat is de gemiddelde dikte van een steen plus de dikte van een lintvoeg. Je bepaalt ze met de stenen die op de werf staan, ook als je dezelfde steen al eerder gebruikte. Stapel tien lagen droog op elkaar in halfsteensverband, met stenen uit verschillende pakken. Meet de totale hoogte en deel door tien. Komen tien lagen waalsteen van 50 mm samen op 518 mm, dan is een steen gemiddeld 51,8 mm dik. Bij een dunne voeg herhaal je die meting een paar keer en hou je de grootste waarde.

De lagen tel je vanaf de nulpas: meestal het afgewerkte vloerpeil van het gelijkvloers op de plannen van de architect. Een laag begint met de voeg, en daarboven komt de steen. Zo werkt de metser altijd met de bovenkant van de steen aan het koord. Teken de lagenmaat af met een lange maatlat en niet laag per laag met een rolmeter: zo stapelen kleine meetfouten zich niet op.

Liefst past een verdieping in een geheel aantal lagen. Neem een verdiepingshoogte van 2,88 m en een steen van 51,8 mm in dunbedmortel, met een voeg van 5 à 8 mm. Dan passen er 49 of 50 lagen. Bij 50 lagen wordt elke laag 57,6 mm en de voeg 5,8 mm. Bij grillige stenen kies je de dikste voeg die past, wat sorteerwerk spaart. Bij strakke stenen kies je de dunste, zodat de voeg weinig plaats inneemt.

Bekijk groter ↗

Het metselkoord spannen

Het metselkoord, ook metserskoord genoemd, span je strak van profiel tot profiel. Het komt op de markering van de volgende laag, dus op de bovenkant van de stenen die je gaat leggen. Met het truweel tik je elke steen op zijn plaats: bovenaan tot net onder het koord, onderaan in het vlak van de laag eronder. Zo komt de laag waterpas en in het vlak.

Is een laag klaar, dan schuift het koord naar de volgende markering op beide profielen. Bij een spouwmuur boort de metser de pluggen voor de spouwankers ongeveer 1 cm boven de bovenkant van een steenlaag in het binnenblad, zodat elk anker in een lintvoeg valt.

Dubbele profielen bij een dunne voeg of doorstrijken

Bij lijmen, dunbedmortel en doorstrijkmortel werk je met twee profielen per hoek. Het vaste profiel staat iets verder van de muur dan bij traditioneel metselwerk. Daaraan zit met een klem een wegneembaar profiel met de lagenmaat. Wanneer de voegen afgewerkt worden, haal je het wegneembare profiel weg, zodat je overal bij de voeg kunt.

Een rechte houten lat volstaat als wegneembaar profiel. Bij doorstrijken is die minstens 4 cm dik, zodat er na het wegnemen plaats is voor de voegroller.

Van eerste laag tot uitgekrabde voeg

Een gevel in gevelsteen groeit laag na laag van de voet tot onder de dakrand. Wat later misloopt, begint vaak in de eerste lagen, in een slecht gemengde levering of in het weer van die dag.

Een muur bouwen op een vlakke, droge aanzet

Een muur bouwen in baksteen begint onder de eerste steen. Een gevel staat op de funderingsaanzet of op de ruwbouwplaat. Aan de voet ligt een waterkering die het water uit de spouw naar buiten leidt. Een vrijstaande muur in de tuin heeft een eigen fundering tot onder de vorstgrens. Hoe diep die gaat en hoe je de muur afdekt, staat bij een tuinmuur bouwen en afdekken.

De stenen staan droog op een vlakke ondergrond, en de verpakking gaat er pas kort voor het metselen af. Los zand op de legvlakken borstel je af voor je een steen vermetselt.

De eerste laag uitleggen en metselen

Voor er mortel aan te pas komt, leg je de eerste laag droog uit met stenen van de werf, uit verschillende pakken. Ook als de eerste laag in het verband een koppenlaag is, leg je uit in strekken. Je ziet dan of de voegbreedte tussen de hoeken uitkomt en of ramen en deuren in het verband vallen. Passtukken komen bij de hoeken of in het midden van de muur. Stukken kleiner dan een kop vermijd je. Hoe dat per verband gaat, staat bij metselverbanden herkennen en metsen.

De eerste laag op de ruwbouwplaat ligt altijd in mortel, ook bij een gelijmde gevel. Die voeg vangt de oneffenheden van de betonvloer op en is daardoor meestal dikker dan de lintvoegen erboven. Valt ze te dik uit om op de lagenmaat te komen, dan verzaag je de stenen van die eerste laag.

Stenen mengen uit minstens vijf paletten

Gebakken stenen verschillen in kleur, ook binnen één productie. Daarom komen alle stenen voor een project uit dezelfde productie, en meng je ze uit minstens vijf paletten tegelijk. Je neemt de stenen per pak van boven naar onder en overhoeks, ook als de pakken al voorgemengd zijn. Zo raken de kleurverschillen over de hele gevel verspreid en komen ze niet in banden boven elkaar te liggen.

Stenen deel je door ze mechanisch te zagen, zodat nergens sporen van kappen te zien zijn. Hoeken metsel je altijd in verband.

Volle stootvoegen en een vrije spouw

Bij gewone metselmortel ligt elke steen vol en zat in de mortel. Wat aan de spouwkant uit de voeg puilt, schraap je met het truweel weg.

Kantel de steen bij het aandrukken licht naar achter. De overtollige mortel komt dan aan de voorkant naar buiten en valt niet in de spouw. Daar zou hij op de spouwankers en de waterkering blijven liggen.

Boven elke waterkering blijven stootvoegen open om het spouwwater af te voeren. Het modelbestek koppelt hun aantal aan de wateropname van de steen. Bij stenen van klasse IW1 en IW2 komt er een open stootvoeg om de 2 strekken. Bij IW3 is dat om de 3 en bij sterk zuigende stenen van klasse IW4 om de 4, met telkens minstens 2 per muurdeel. Een stukje geplooide folie in de voeg houdt ze open tot na het voegwerk.

Uitkrabben voor de mortel hard is

Wordt de gevel achteraf gevoegd, dan krab je de voegen uit op het einde van de dag. Dat moet in elk geval gebeuren voor de mortel volledig verhard is. Als vuistregel krab je 1 tot 1,5 keer de voegbreedte diep uit: minstens 10 mm en liefst 15 mm, recht en niet in V-vorm. Dieper is ook niet goed, want dan laat de voegmortel zich slechter verdichten.

Komt er een verdiepte voeg, dan krab je zoveel dieper uit als de voeg terugligt. Ligt de voeg 2 mm verdiept, dan wordt dat minstens 12 mm vanaf de voorkant van de steen. Krab je te ondiep, dan moeten de voegen later alsnog uitgeslepen of uitgebeiteld worden. Losse mortelresten veeg je af met een zachte borstel.

Metselen bij vorst, hitte of regen

Onder 5 °C metsel je liever niet, en boven 30 à 35 °C evenmin. Met bevroren stenen of mortel, of op bevroren metselwerk, werk je nooit verder. Verwacht je in de eerste 24 uur na het metselen 0 tot −5 °C, houd dan de stenen droog en maak de mortel niet te vloeibaar. De mortel krijgt aanmaakwater van ongeveer 20 °C en een cement van een hogere sterkteklasse (CEM I). Vers metselwerk dat onder 5 °C komt, bescherm je over zijn hele hoogte met isolerend materiaal. Metselwerk dat toch door vorst beschadigd raakt, wordt afgebroken en opnieuw gemetst.

Bij hitte en droogte zuigt de steen het water uit de mortel. Sterk zuigende stenen van klasse IW4 bevochtig je vooraf, normaal zuigende van klasse IW3 als het nodig is. Vers metselwerk besproei je licht en regelmatig.

Bij regen dek je vers werk meteen af. Op het einde van elke werkdag dek je ook de bovenkant en de bovenste 80 cm van de muur af. Gebruik een zeil of een afdekplaat met voldoende oversteek, van een materiaal dat geen sporen nalaat.

Hoeveel gevelstenen en mortel per m²?

Het aantal stenen per m² hangt af van het formaat van de steen en de dikte van de voeg. Het verband verandert er weinig aan zolang je twee koppen uit één steen zaagt. Een verband met veel koppen of passtukken kost vooral meer zaagwerk, en dus meer breuk.

Stenen per m² zelf berekenen

Je rekent met de lengte en de hoogte van de steen, elk vermeerderd met één voeg. Een waalsteen van 210 x 50 mm met voegen van 10 mm geeft 1 / (0,22 x 0,06), of 75,8 stenen per m². Gelijmd met een voeg van 5 mm wordt het 1 / (0,215 x 0,055), of 84,6 stenen. Een dunne voeg vraagt bij dit formaat dus ongeveer 12% meer stenen.

De tabel geeft het minimum per m² in halfsteensverband, zonder breuk of zaagverlies. Bestel met een reserve, en met meer reserve naarmate de gevel meer hoeken, penanten en passtukken heeft.

Hoeveel mortel per m²?

Voor een gemetselde waalsteen met voegen van 10 mm reken je 22,5 liter mortel per m² bij een volle steen. Een geperforeerde steen vraagt 25,1 liter en een steen met een frog 27,5 liter, omdat de mortel in de perforaties dringt en de holte vult. Met voegen van 12 mm wordt het 26,1 tot 30,9 liter.

In die cijfers zitten 25% verlies en een voeg die 12 mm terugligt, omdat ze nog uitgekrabd wordt.

Lijmen vraagt veel minder. Een waalsteen met een lintvoeg van 4 mm en open stootvoegen verbruikt 6,6 tot 11,4 liter lijmmortel per m², met 5% verlies. Hoeveel zand, cement en kalk in een metselmortel gaan, lees je bij de mengverhouding van metselmortel.

Hoeveel bakstenen per m² voor andere muren?

De formule werkt voor elke steen. Neem een snelbouwsteen van 29 cm lang en 19 cm hoog, met een voeg van 1 cm. Dat geeft 1 / (0,30 x 0,20), of ongeveer 16,7 stenen per m². Is hij 14 cm hoog, dan wordt het 22,2. Welke snelbouwsteen bij welke muur past, staat bij welke snelbouwsteen je kiest.

Een muur van een volle steen dik bestaat uit twee bladen van een halve steen, die met koppen aan elkaar vastzitten. Per m² zichtvlak heb je dan ongeveer het dubbele aantal stenen nodig, en meer mortel voor de langse voeg tussen de twee bladen.

Rekenvoorbeeld voor een achtergevel

Neem een achtergevel van 8 m breed en 5,5 m hoog. Er zitten twee ramen van 1,80 x 1,50 m in en een deur van 1,00 x 2,20 m. De bruto oppervlakte is 44 m² en de openingen zijn samen 7,6 m², dus blijft er 36,4 m² gevelsteen over. In waalformaat met voegen van 10 mm is dat 36,4 x 75,8, of ongeveer 2.760 stenen zonder reserve. Met geperforeerde stenen komt daar 36,4 x 25,1, of ongeveer 914 liter metselmortel bij.

Voor de prijs telt een aannemer soms anders. In het Vlaamse modelbestek is de meetcode de netto oppervlakte. Openingen kleiner dan 0,5 m² trek je daarbij niet af, en dagkanten tellen alleen mee als ze breder zijn dan de gevelsteen. Vergelijk je twee prijsoffertes per m², kijk dan of ze met dezelfde oppervlakte rekenen.

Formaat (l x b x h)	Gemetseld (voeg)	Gelijmd (voeg 5 mm)	Metselmortel bij voeg 10 mm	Lijmmortel bij voeg 4 mm
Module 50 (188 x 88 x 48 mm)	83 (12 mm)	98	20,4 à 24,7 l/m²	5,9 à 10,1 l/m²
Waalformaat (210 x 100 x 50 mm)	76 (10 mm)	85	22,5 à 27,5 l/m²	6,6 à 11,4 l/m²
Waaldikformaat (215 x 102 x 65 mm)	58 (11 mm)	65	19,3 à 24,6 l/m²	5,3 à 10,3 l/m²
Klampformaat (176 x 82 x 47 mm)	90 (12 mm)	106	19,2 à 23,2 l/m²	5,5 à 9,4 l/m²
Markformaat (288 x 90 x 48 mm)	56 (12 mm)	64	19,5 à 24,0 l/m²	6,1 à 10,4 l/m²

Metserschragen of een stelling?

Wie hoger metselt dan borsthoogte, heeft een werkvloer nodig waarop de stenen en de mortelkuip binnen handbereik staan. Voor een lage muur zijn dat metserschragen met planken, voor de gevel van een woning een stelling.

Wat zijn metserschragen?

Metserschragen zijn stalen bokken die je in de hoogte verstelt, met bovenaan een ligger waarop je stellingplanken legt. Twee of drie schragen met planken geven een werkvloer van enkele meters lang, waarop ook de stenen en de mortelkuip staan. Ze zijn snel opgesteld en verplaatst, en daarom handig voor een tuinmuur, een berging of de onderste lagen van een gevel.

Een schraag staat goed op een vlakke, draagkrachtige ondergrond: op losse grond zakt een poot weg en helt de vloer over. De planken zijn heel, zonder barsten, en liggen zo vast op de liggers dat ze niet kunnen verschuiven of wippen. Zet er niet meer stenen en mortel op dan de schragen volgens de fabrikant mogen dragen.

Tot welke hoogte volstaan schragen?

De federale welzijnsregels richten zich tot werkgevers. Zodra een werknemer meer dan 2 m diep kan vallen, hoort er een collectieve beveiliging rond de werkvloer. Dat is een bovenleuning op 1 tot 1,2 m en een tussenleuning op 40 tot 50 cm, met een kantplank van minstens 15 cm. Een volle wand van minstens 1 m hoog mag ook.

Een losse plankenvloer op schragen zonder leuning past dus bij werk dicht bij de grond. Metsel je zelf aan je eigen woning, neem dan dezelfde grens van 2 m als maatstaf. Moet de vloer hoger, of sta je er dagenlang op tussen stenen en mortel, kies dan een stelling met leuningen.

Een ladder is geen werkplek voor metselwerk. De regels beperken een ladder als werkpost tot kort werk met weinig risico.

Een gevelstelling langs de woning

Een gevel van een woning metsel je vanop een stelling. Ze staat op een draagvlak dat niet vervormt en kan de last van stenen, mortel en wind dragen. Ze is verankerd aan een punt dat voldoende weerstand biedt, of op een gelijkwaardige manier tegen omvallen beschermd. Tussen de vloer en het gebouw zit geen gevaarlijke opening. Werkt de metser met een lijmpomp, dan heeft hij een bredere stellingvloer nodig.

Werknemers die op een stelling werken of ze opbouwen, krijgen daarvoor een opleiding. Een stelling langs een woning laat je daarom opbouwen door de aannemer of door een stellingbouwer. Hoe een metserstelling en een rolstelling eruitzien en welke je waar gebruikt, staat bij veilig op hoogte met een ladder of stelling.

Hoeveel m² metselen per dag?

Hoeveel m² gevelsteen een metser per dag zet, volgt uit het aantal stenen per m², de onderbrekingen in de gevel en wat mortel en weer toelaten. Een dagproductie die voor elke gevel klopt, bestaat daarom niet; reken met het aantal stenen van jouw gevel en vraag de metser naar zijn planning.

Wat het tempo bepaalt

Het eerste is het aantal stenen: 76 per m² in waalformaat, 58 in waaldikformaat en 85 als je een waalsteen lijmt. Elke steen is een handeling, dus met een groter formaat is een m² sneller vol: een waaldiksteen vraagt per m² ongeveer een kwart minder stenen dan een waalsteen.

Daarna komen de onderbrekingen. Hoeken, penanten, passtukken, rollagen en spouwankers kosten tijd die een lange, blinde muur niet vraagt. Ook het voorbereiden telt mee: de eerste laag uitleggen, de profielen zetten en de stelling verhogen.

Doorstrijken vertraagt het werk op twee manieren. Het stellen van de profielen vraagt meer voorbereidingstijd. En een metser die zelf doorstrijkt, moet 1 tot 4 uur na het metselen terug naar dezelfde voegen. Laat één persoon in de ploeg doorstrijken, dan blijft het tempo van de metsers gelijk.

Hoogte per dag en verharding van de mortel

Vers metselwerk moet eerst sterkte opbouwen. Een muur die op één dag te hoog wordt opgetrokken, drukt met zijn gewicht op lagen waarvan de mortel nog zacht is. Hoe snel de mortel sterk wordt, hangt van het soort mortel af. Een bastaardmortel van kalk en cement verhardt trager dan een gewone cementmortel, en past daarom waar je per dag minder hoog metselt. Bij een werkonderbreking verwijder je mortel die al gebonden is boven de laatste laag, voor je verder metselt.

Planning en weer in de prijsofferte

Vraag bij de prijsofferte hoeveel weken de gevel duurt en hoelang de stelling blijft staan. Onder 5 °C wordt er liefst niet gemetseld en bij regen moet vers werk meteen afgedekt worden, dus een gevel in het najaar loopt makkelijk uit. Spreek ook af wanneer je de waterkeringen en de spouw kunt bekijken, want de gevelsteen bedekt ze laag na laag.

Wat kost metselwerk per m²?

Een prijs voor gevelmetselwerk per m² omvat de stenen, de mortel en het metselen, en vaak ook de stelling. Openbare Vlaamse richtprijzen per m² komen uit aanbestedingen voor sociale woningbouw.

Richtprijzen uit Vlaamse aanbestedingen

Wonen in Vlaanderen verwerkt de inschrijvingsprijzen van sociale bouwprojecten tot eenheidsprijzen. In 2023 kostte gevelmetselwerk in handvorm- of vormbaksteen gemiddeld 185 euro per m² zonder btw, geleverd en gemetseld. De 112 prijzen liepen van 103 tot 303 euro. Strengpersstenen kwamen gemiddeld op 192 euro, van 143 tot 307 euro. Met 21% btw is dat ongeveer 224 en 232 euro per m².

De prijzen stegen snel. In 2017 lag het gemiddelde voor handvorm- en vormbaksteen nog op 129 euro per m² zonder btw. In 2023 lag het dus ongeveer 44% hoger.

Gebruik de cijfers als ordegrootte: ze gelden voor sociale bouwprojecten, en schaalgrootte en bereikbaarheid van de werf spelen mee. Bij één woning of een kleine uitbreiding worden de stelling en de werfinrichting over minder m² verdeeld.

Wat zit er in de prijs per m²?

In het Vlaamse modelbestek omvat de post gevelmetselwerk meer dan stenen en mortel. Ook de voorbereiding, de stellingen en beschermingen en de levering van alle materialen zitten erin. Verder horen de waterkeringen, de doorvoeren en het eventuele voegwerk erbij, net als het verwijderen van uitbloeiingen en het opruimen van de werf. Spouwisolatie en lateien zijn aparte posten met een eigen prijs.

Een gewone prijsofferte is zelden zo volledig uitgeschreven. Vraag daarom bij elke prijs per m² na of het voegen, de stelling, de spouwankers en de waterkeringen erin zitten. Vraag ook met welke meetcode de aannemer rekent.

Prijs van bakstenen per m²

De prijs van de stenen alleen reken je om met het aantal per m². Voor een gemetselde waalsteen is dat de prijs per steen maal 76, voor een gelijmde maal 85, plus je reserve. Een kleiner formaat of een dunnere voeg betekent meer stenen per m². Een steen die per stuk goedkoper is, kan per m² dus duurder uitkomen. Vraag de leverancier daarom naar het formaat en het aantal per m², naast de prijs per stuk of per pallet. De aanbestedingsprijzen hierboven zijn stenen en metselwerk samen, zonder uitsplitsing tussen materiaal en arbeid.

Prijs voor werken in onderaanneming

Bij werken in onderaanneming geeft de metser een prijs voor zijn deel van het werk. De hoofdaannemer of de bouwheer levert de rest. Of die prijs alleen arbeid is, of ook de mortel, de stelling, de spouwankers en het uitkrabben omvat, staat in de prijsofferte.

Een loonprijs per m² vergelijk je dus nooit met een totaalprijs zoals die uit de aanbestedingen. Voor arbeid alleen geven die Vlaamse cijfers geen referentie. Vergelijk daarom meerdere prijsoffertes die hetzelfde werk omschrijven.

Koop je de stenen zelf, dan betaal je er 21% btw op, want doe-het-zelvers krijgen geen verlaagd tarief op hun materiaal. Het tarief van 6% bij renovatie geldt voor een woning van meer dan 10 jaar oud die als privéwoning dient. De aannemer factureert dan rechtstreeks aan de eigenaar of huurder. Op materiaal geldt het alleen als dezelfde aannemer het levert en plaatst.

Wat de prijs per m² opdrijft

Een kleine gevel met veel openingen kost per m² meer dan een lange, blinde muur, omdat dagkanten, rollagen en passtukken tijd vragen. Een verband met koppen voegt zaagwerk toe. Wapening in de lintvoegen komt er nog bij. In de Vlaamse aanbestedingen van 2022 en 2023 kostte metselwerkwapening gemiddeld 3,97 euro per lopende meter zonder btw, op basis van zes prijzen. Doorstrijkmortel is duurder dan gewone metselmortel, maar het voegen achteraf valt weg. Ook de hoogte telt mee, want een gevel van twee bouwlagen vraagt een stelling die langer blijft staan.

Gevelsteen, geleverd en gemetseld (2023)	Aantal prijzen	Gemiddeld zonder btw	Spreiding zonder btw	Gemiddeld met 21% btw
Handvorm- en vormbaksteen	112	185 euro/m²	103 tot 303 euro	± 224 euro
Strengpersbaksteen	56	192 euro/m²	143 tot 307 euro	± 232 euro
Recuperatiesteen	6	212 euro/m²	182 tot 232 euro	± 257 euro
Betonnen gevelsteen	9	111 euro/m²	60 tot 154 euro	± 135 euro

Normen voor gevelmetselwerk

In een Vlaams bestek verwijst de post gevelmetselwerk naar een reeks normen en technische voorschriften. Ze beschrijven wat goed metselwerk is en waaraan je het meet, van de steen tot de rechte lijn van een lintvoeg.

Normen voor steen, mortel en uitvoering

Voor de stenen is dat de Europese norm NBN EN 771-1 voor metselbaksteen, in België aangevuld met het technisch voorschrift PTV 23-003. Voor de mortel geldt NBN EN 998-2. Ontwerp en berekening van metselwerk volgen Eurocode 6, NBN EN 1996. In het modelbestek dragen stenen en mortel het BENOR-merk of een gelijkwaardig keurmerk.

Voor de uitvoering verwijst het modelbestek naar de technische specificatie STS 22 voor metselwerk in laagbouw. Daarnaast noemt het drie Technische Voorlichtingen van Buildwise, het vroegere WTCB. TV 271 gaat over de uitvoering van metselwerk, TV 264 geeft referentiedetails voor spouwmuren en TV 297 behandelt het opvoegen.

Eisen aan de gevelsteen zelf

Het modelbestek vraagt voor een gevel bakstenen van categorie I volgens NBN EN 771-1. Ze hebben een hoge dichtheid (klasse HD) en een beperkt gehalte aan actieve oplosbare zouten (categorie S2). De vorstklasse is « zeer vorstbestand ».

De aannemer legt vooraf minstens drie stalen met hun technische fiche voor aan de ontwerper.

Ook het uitzicht heeft een maat. In een steekproef van 100 gevelstenen hebben er minstens 90 een onbeschadigde strek en kop. Een beschadiging telt vanaf 10 mm bij vormbak- en strengpersstenen en vanaf 15 mm bij handvormstenen. Bewust beschadigde stenen, zoals getrommelde, vallen daarbuiten. Gebroken stenen worden alleen verwerkt in een wildverband.

Hoe recht moet een gevel staan?

Een gevel staat zelden op de millimeter recht, maar de afwijkingen hebben een grens. Je meet ze met een rechte lat van 2 m en een waterpas of lijnlaser. De grenzen voor lood, vlakheid en spouwmuurdikte in de tabel zijn die van de Belgische aanvulling op Eurocode 6 (NBN EN 1996-2 ANB), en het modelbestek neemt ze over.

Het modelbestek koppelt er ook een gevolg aan: valt een gevel erbuiten, dan wordt het werk afgekeurd en vervangt de aannemer het metselwerk op zijn kosten. Leg in je eigen aannemingsovereenkomst daarom vast welke toleranties gelden en wat er gebeurt als het werk erbuiten valt.

De aanslag bij ramen en deuren is het stuk gevelsteen dat voor het raamkader komt. Zonder andere afspraak is die 50 mm, met een afwijking van hoogstens 5 mm.

Wat je meet	Toegelaten afwijking
Loodrechte stand per verdieping	± 8 mm
Loodrechte stand over de hele hoogte	± 50 mm
Vlakheid onder een lat van 2 m	± 8 mm
Dikte van de volledige spouwmuur	± 10 mm
Plaats en maat van ramen en deuren	± 5 mm
Horizontaal metselwerk, meetpunten tot 3 m uit elkaar	± 8 mm
Horizontaal metselwerk, van 3 tot 6 m	± 12 mm
Horizontaal metselwerk, van 6 tot 15 m	± 16 mm
Rechte lintvoeg onder een lat van 2 m	± 2 mm

Bewegingsvoegen in de gevel

Een gevel in baksteen zet uit en krimpt met temperatuur en vocht, en daarom krijgt hij bewegingsvoegen. Ze zijn 10 à 15 mm breed en lopen door de volledige dikte van het gevelblad. Achteraan zit een samendrukbaar, onrotbaar vulmateriaal en vooraan een elastische kit in de kleur van de voeg of de steen. Bij een gelijmde gevel kan de voeg meelopen met het verband: een folie die je tijdens het metselen meetrekt, houdt de mortel eruit.

De plaats van de voegen volgt uit de plannen of de stabiliteitsstudie. Een voeg van 10 à 15 mm breed past bij een onderlinge afstand tot ongeveer 12 m. Hoe dicht de spouwankers bij een hoek of een bewegingsvoeg mogen komen, staat bij een spouwmuur bouwen met ankers en waterkeringen.

Glasdallen in een buitenmuur

Glasdallen, ook glasbouwstenen genoemd, laten licht door een muur zonder dat je erdoor kijkt. In een buitenmuur werken ze als een raam in een andere vorm, met eigen regels voor uitvoering en isolatie.

Een glasdallenwand draagt niets

Een wand uit glasbouwstenen is een niet-dragende vulling. Het metselwerk erboven rust op een latei die de opening overspant, net als boven een raam. Welke latei dat wordt, lees je bij een latei boven een raam of deur. De glasbouwstenen zelf beantwoorden aan NBN EN 1051-1 en aan de Belgische technische specificatie STS 38.08.53.12.

Zo een wand omvat meer dan de stenen en de mortel. Ook de verankeringen en verbindingen met de muren ernaast, de vochtwering in de gevelopening, de isolatiestroken aan de dagkanten en het voegwerk horen erbij. Hoe groot de wand mag worden en hoe je hem verankert, staat in de plaatsingsvoorschriften van het systeem. Een nieuwe of grotere opening in een bestaande gevel is een vraag voor de ingenieur stabiliteit.

Isolatiewaarde en EPB-eis

Glas isoleert veel minder dan een geïsoleerde spouwmuur. Voor bouwaanvragen sinds 1 januari 2018 mag een wand uit glasbouwstenen in Vlaanderen een U-waarde van hoogstens 2,0 W/m²K hebben. Voor een buitenmuur is dat 0,24 W/m²K, voor een raam 1,5 W/m²K met een beglazing van 1,1. Een glasdallenwand die net aan de eis voldoet, laat per m² dus ruim acht keer zoveel warmte door als een muur die net 0,24 haalt.

Kies je glasdallen in een nieuwe of verbouwde gevel, geef dan het type en de U-waarde door aan de EPB-verslaggever. Hij rekent ermee in de EPB-aangifte.

De EPB-eisen zijn Vlaams. Regels verschillen per gewest, en je gemeente kan eigen voorschriften hebben over gevelmaterialen en openingen. De actuele eisen per aanvraagjaar staan in de EPB-pedia van de Vlaamse overheid.

Een gevel in gevelsteen metselen vanaf de eerste laag

1. 1

   Stenen en mortel klaarzetten

   Zet stenen uit minstens vijf paletten van dezelfde productie droog op een vlakke ondergrond. Maak de mortel aan in hoeveelheden die je binnen ongeveer 2 uur verwerkt. Je ziet dat het klopt als je uit alle paletten tegelijk en overhoeks kunt nemen.

2. 2

   De eerste laag uitleggen en de lagenmaat bepalen

   Leg de eerste laag droog uit in strekken, met passtukken bij de hoeken of in het midden. Leg tien lagen uit om de gemiddelde steendikte te meten, en kies de voegdikte zodat de verdieping in een geheel aantal lagen past. Ramen en deuren vallen dan in het verband.

3. 3

   De profielen zetten en aftekenen

   Zet een profiel aan het begin en het einde van de muur, schoor het en stel het met de waterpas loodrecht. Teken de lagenmaat af met een maatlat vanaf de nulpas. Beide profielen dragen dezelfde markeringen op dezelfde hoogte.

4. 4

   De eerste laag metselen

   Metsel de eerste laag in mortel op de ruwbouwplaat, ook bij een gelijmde gevel, en vang daarin de oneffenheden van de vloer op. Metsel verder tot aan de waterkering en leg die in een dunne laag mortel, hellend naar buiten. Ze steekt iets uit het gevelvlak, zodat het spouwwater buiten de gevel afdruipt.

5. 5

   Laag na laag aan het koord

   Span het koord op de volgende markering. Leg elke steen vol in de mortel, met mortel tegen de kop van de vorige steen, en tik hem tot net onder het koord. Schraap de mortel aan de spouwkant weg en laat boven elke waterkering de open stootvoegen vrij.

6. 6

   Uitkrabben en afborstelen

   Krab op het einde van de dag de voegen 10 à 15 mm diep uit, recht en niet in V-vorm. Borstel daarna de losse resten af met een zachte borstel. De voeg ziet er overal even diep uit.

7. 7

   Afdekken en controleren

   Dek de bovenkant en de bovenste 80 cm af tegen regen en vorst. Leg dan de lat van 2 m tegen de gevel en controleer met de waterpas. De afwijking blijft binnen 8 mm per 2 m en 8 mm per verdieping.

Rekenhulp

Beton of chape berekenen

Bereken hoeveel beton, stabilisé of chape je nodig hebt voor een vloer, plaat of fundering: in kubieke meter en in liter, met een marge.

Lengte (m)

Breedte (m)

Dikte van de laag (cm)

Marge (%)

Berekenen

Vul je maten in en kies Berekenen.

Voor de voeger komt

• Op beide profielen staat dezelfde lagenmaat, gemeten met de stenen van de werf.
• De stenen komen uit dezelfde productie en zijn uit minstens vijf paletten gemengd.
• Alle stootvoegen zijn vol, behalve de open stootvoegen boven elke waterkering.
• De luchtspouw is vrij van mortelresten en minstens 30 mm breed, of 20 mm bij een gelijmde gevel.
• De voegen zijn 10 à 15 mm diep uitgekrabd, recht en niet in V-vorm.
• Onder een lat van 2 m is de afwijking nergens groter dan 8 mm, en een lintvoeg wijkt hoogstens 2 mm af.
• Passtukken zijn gezaagd; er zijn geen gekapte stenen in het zicht.
• Het verse werk is elke avond afgedekt en nergens door vorst beschadigd.

In de praktijk

Veelgemaakte fouten

Stenen tegen het koord duwen

Wie een steen tot tegen het koord tikt, duwt het een paar millimeter weg. De volgende stenen volgen dat koord, en zo loopt een laag scheef of bol zonder dat het meteen opvalt. Tik de steen tot net onder het koord en kijk na enkele stenen langs de laag of het koord nog vrij en strak hangt.

Mortel opnieuw aanlengen

Metselmortel moet je verwerken binnen ongeveer 2 uur bij 20 °C, en bij warm weer sneller. Mortel die al opstijft weer smeuïg maken met extra water, is in het modelbestek uitdrukkelijk verboden. Maak kleinere hoeveelheden aan en gooi weg wat over tijd is.

Stenen onderdompelen bij hitte

Op een warme dag lijkt een kuip water de snelste manier om stenen nat te maken. Het modelbestek verbiedt dat. Bevochtig sterk zuigende stenen vooraf en besproei het verse metselwerk licht en regelmatig.

Veelgestelde vragen

Wanneer je een vakman inschakelt

Een tuinmuur of een kleine berging metsel je met wat oefening zelf. Bij de gevel van een woning komen er drie dingen bij die een vakman vragen. Het werk gebeurt op hoogte, vanop een stelling die verankerd is en leuningen heeft. Die stelling bouwt de aannemer of een stellingbouwer op, met mensen die daarvoor opgeleid zijn. Lateien boven openingen, uitspringend metselwerk en een opening zonder zichtbaar L-ijzer zijn een zaak van stabiliteit: de ingenieur stabiliteit rekent ze, niet de metser. Hij beslist ook mee als je bastaardmortel wilt gebruiken in een gebouw van meer dan twee bouwlagen, want die mortel is minder sterk. Bij nieuwbouw of een ingrijpende verbouwing volgt de EPB-verslaggever bovendien de spouwisolatie, de spouwankers en eventuele glasdallen op. Verander je tijdens de werf een materiaal, meld dat dan aan hem. Lever je zelf de stenen en doet een metser alleen het werk, leg dan vooraf schriftelijk vast wie de stelling, de mortel, de spouwankers en het voegen voorziet.

Bronnen

• Wonen in Vlaanderen — Bouwtechnisch Bestek Woningbouw 2025, deel 2: bovenbouw
• Wonen in Vlaanderen — Eenheidsprijzen aanbestedingen sociale woningbouw
• Wienerberger — Handboek gevelmetselwerk
• FOD Werkgelegenheid — Codex welzijn op het werk, boek IV titel 5: tijdelijke werkzaamheden op hoogte
• FOD Werkgelegenheid — Collectieve beschermingsmiddelen
• Buildwise — Metselwerk: uitvoeringstoleranties
• Vlaanderen.be — EPB-pedia: U-waarden voor bouwaanvragen
• Vlaanderen.be — Btw-tarief van 6% bij renovatie en bij sloop en heropbouw