Kleiklinkers voor terras en oprit kiezen en leggen

Kleiklinkers of betonklinkers?

Kleiklinkers en betonklinkers liggen op dezelfde manier, maar het zijn andere materialen. Het verschil zie je vooral na tien of twintig jaar: in de kleur, in de randen van de stenen en in wat je kunt hergebruiken. Bij het leggen merk je dan weer dat kleiklinkers minder maatvast zijn.

Gebakken klei tegenover beton

Een kleiklinker is een baksteen die gemaakt is om in de grond te liggen. De norm noemt hem straatbaksteen, in de handel heet hij kleiklinker of gebakken klinker. Hij wordt zwaarder belast dan een gevelsteen: hij ligt lange tijd in natte grond en krijgt vorst en wielen te verwerken. Daarom wordt hij harder gebakken, bij 1.100 tot 1.200 °C, en is hij minder poreus. Nieuwe straatbaksteen volgt in België de Europese norm NBN EN 1344 en de technische voorschriften PTV 910.

Een betonklinker is een geperste steen van cement, zand en granulaat. Hij is goedkoper, verkrijgbaar in grote formaten en heel maatvast. Hoe je betonklinkers legt, met legverbanden en aantallen per formaat, staat bij klinkers leggen voor oprit en terras.

Kleur die door de hele steen zit

Bij een kleiklinker ontstaat de kleur in de oven, uit de klei en de manier van bakken. De steen is doorgekleurd: slijt het oppervlak een beetje, dan blijft de kleur dezelfde. Een gekleurde betonklinker krijgt zijn kleur van het cement en van pigment in de toplaag. Na jaren rijden slijt de cementhuid aan het oppervlak. De korrels van het zand en granulaat komen bloot, en de kleur verschuift naar die van de korrels.

Ook de witte kalkuitslag die je op nieuwe betonklinkers ziet, komt uit het cement van de steen. Een kleiklinker bevat geen cement, dus die uitslag ontstaat niet in de steen zelf. Zie je toch een witte waas op kleiklinkers, kijk dan eerst naar mortel of beton in de buurt: mortelvoegen, een mortelbed of de betonnen boordsteen.

Elke steen is net anders van maat

Klei krimpt tijdens het drogen en bakken, en niet elke steen krimpt even veel. De norm laat daarom een maatafwijking toe die groeit met de lengte van de steen. In maatklasse R1 is dat hoogstens 0,4 keer de vierkantswortel van de maat in millimeter. Voor een steen van 200 mm is dat ongeveer 6 mm. Een betonklinker mag in de breedte hoogstens 2 mm afwijken.

In de praktijk leg je de breedte tussen de boordstenen pas vast als je enkele rijen droog hebt uitgelegd. Je mengt ook stenen uit verschillende pakken. Gerecupereerde klinkers wijken vaak nog meer af, ook in hoogte.

Wanneer betonklinkers de betere keuze zijn

Wil je een strakke, moderne oprit in grote formaten, zoals 30 x 20 cm, of moet het budget zo laag mogelijk, dan kom je bij beton uit. Betonklinkers zijn er ook in waterdoorlatende uitvoeringen met brede voegen of openingen. Kleiklinkers kies je voor de warme, wisselende kleur en voor een bestrating die bij een bakstenen gevel past. Na tientallen jaren kun je ze nog opnemen en opnieuw leggen. Die herbruikbaarheid zie je terug in de handel in recupklinkers.

Kenmerk	Kleiklinker	Betonklinker
Materiaal	gebakken klei	cement, zand en granulaat
Kleur	doorgekleurd	meestal pigment in de toplaag
Maatafwijking (20 cm)	± 6 mm (klasse R1)	hoogstens 2 mm in de breedte
Kalkuitslag uit de steen	nee, er zit geen cement in	mogelijk, uit het cement
Gelegd, aanbesteding 2023	± 125 euro/m² met btw	± 61 euro/m² met btw
Hergebruik	ruime recuphandel	beperkt

Welk formaat kleiklinker kies je?

Kleiklinkers zijn smaller en kleiner dan de meeste betonklinkers. Dezelfde steen kun je bovendien op twee manieren leggen, en dat bepaalt hoeveel stenen je nodig hebt en wat de bestrating draagt.

Waal, dik, kei en de smalle formaten

De gangbare formaten zijn allemaal ongeveer 20 cm lang en 8,5 cm hoog. Ze verschillen in breedte. Het waalformaat is 5 cm breed, het dikformaat ongeveer 6,7 cm en het keiformaat 10 cm. In de recuphandel heten ze ook 5-duimers, 7-duimers en 10-duimers. Daarnaast bestaan smallere en kortere stenen, zoals de Rijnvorm van 18 x 4,5 cm en het IJsselformaat van 16 x 4 cm. Die komen vooral voor in partijen oude klinkers.

Het aantal per m² volgt uit het zichtbare vlak. Dat aantal stuurt ook de prijs, want een smal formaat vraagt meer stenen en meer legwerk per m². Bestel altijd een reserve voor breuk, passtukken en latere herstellingen, want een latere partij heeft vaak een iets andere kleur en maat. De recupprijzen in de tabel gelden voor de stenen alleen, zonder leggen.

Formaat	Maat (ongeveer)	Per m², 8,5 cm hoog	Per m², brede kant boven	Recup, stenen per m² (met btw, 2019-2021)
Waalformaat	20 x 5 x 8,5 cm	± 100	± 55 (5 cm hoog)	24 tot 73 euro
Dikformaat	20 x 6,7 x 8,5 cm	± 73	± 55 (6,7 cm hoog)	24 tot 48 euro
Keiformaat	20 x 10 x 8,5 cm	± 50 (20 x 10 cm boven)	liefst niet	24 tot 42 euro
Rijnvorm	18 x 4,5 x 8,5 cm	120 tot 145	liefst niet	42 tot 73 euro
IJsselformaat	16 x 4 x 8,5 cm	135 tot 160	liefst niet	73 tot 145 euro

Op kant of plat leggen

Een waalklinker op kant heeft de smalle kant van 20 x 5 cm boven en is dan 8,5 cm hoog. Plat gelegd, met de brede kant boven, gaan er bijna de helft minder stenen in een m², maar is de bestrating maar 5 cm dik. Welke ligging bij een oprit en welke bij een terras hoort, staat verderop bij het leggen.

Op een soepel zandbed geldt nog een tweede grens. De steen mag hoogstens zes keer zo lang zijn als hij hoog is, anders kantelt hij onder belasting. Een waalklinker van 20 cm plat op 5 cm blijft daar met een verhouding van 4 ruim onder.

Stenen die minder dan 4 cm hoog zijn, leg je in een gebonden bed van gestabiliseerd zand of mortel.

Bekijk groter ↗

Strengpers of vormbak

Strengpersklinkers worden uit een doorlopende streng klei gesneden. Ze zijn aan alle kanten glad, regelmatig van maat en minder poreus. Vormbakklinkers worden in een mal geperst en hebben een ruwer, zanderiger oppervlak, vaak met zachtere randen. De kleur, van geel en rood tot bruin en paars, komt uit de samenstelling van de klei en de baktemperatuur. Daarnaast bestaan klinkers in één tint, genuanceerd, gesinterd of met een glazuurlaag. Voor een oprit telt vooral dat de steen hard gebakken is en een vlak oppervlak heeft; het uitzicht is een kwestie van smaak.

Vellingkant en afstandhouders

Een vellingkant is een kleine afschuining langs de bovenrand. Bij een steen zonder velling breekt een scherpe rand sneller af als twee stenen onder een wiel tegen elkaar drukken. Afstandhouders zijn kleine nokken op de zijkant, die zorgen dat er altijd een voeg van een paar millimeter blijft. Hoe meer en zwaarder verkeer, hoe meer die combinatie de randen spaart. Klinkers van vóór de jaren zestig hebben geen afstandhouders.

Gerecupereerde kleiklinkers kopen

Gerecupereerde kleiklinkers, ook recupklinkers genoemd, komen meestal van opgebroken straten en pleinen. Ze hebben al een patina en een kleurverschil dat nieuwe stenen pas na jaren krijgen. Daar staat tegenover dat je elke partij zelf moet beoordelen.

Waar recupklinkers vandaan komen

Een handelaar in recupmateriaal koopt de stenen bij wegenwerken, reinigt ze en sorteert ze op formaat, soms ook op kleur. Bij het sorteren valt 10 tot 15% af als gebroken of beschadigd. Een goede partij bevat geen stukken kleiner dan een halve steen; gebroken stenen kunnen wel als halve of driekwart passtukken in de partij zitten. Stenen met olievlekken, die afschilferen of die te poreus zijn, horen er al uitgehaald te zijn. Hoe beter gesorteerd en hoe gelijkmatiger de partij, hoe hoger de prijs, maar ook hoe vlotter het leggen.

Oude Hollandse kleiklinkers

« Oude Hollandse » is een handelsbenaming voor gerecupereerde klinkers, vaak uit Nederland, waar klinkerstraten veel voorkomen en de recuphandel groot is. Het gaat meestal om de smalle formaten waal, dik, Rijnvorm of IJssel, in rood, bruin of gemengde tinten. Net als « oud gebakken » kan de naam per handelaar iets anders betekenen. Vraag daarom naar het formaat, de hoogte en de herkomst van de partij. Smalle klinkers liggen op kant en geven een fijn patroon met veel voegen. Reken bij Rijnvorm en IJssel op 120 tot 160 stenen per m², dus op duidelijk meer legwerk dan bij een breed formaat.

Beerse klinkers

De naam Beerse klinker verwijst naar Beerse in de Kempen. Hij legt niets vast over formaat, hoogte of hardheid. Die eisen staan voor nieuwe stenen in NBN EN 1344 en PTV 910, niet in een streeknaam. Vraag bij een partij Beerse klinkers dus naar het formaat, de hoogte en de staat van de stenen, en keur ze zoals elke recupklinker.

Zo keur je een partij recupklinkers

Laat bij de handelaar een staal van minstens een halve m² leggen of uitleggen, uit de partij die je koopt. Tik twee stenen tegen elkaar: een goed gebakken steen klinkt helder, een zwakke klinkt dof. Wrijf over het oppervlak; een steen die daarbij afschilfert, houdt geen vorst. Algen of mos op droge stenen wijzen op stenen die te veel water opnemen.

Kijk ook hoeveel de stenen in hoogte verschillen. Een paar millimeter vang je op in het zandbed, maar grote verschillen geven plassen en wiebelende stenen. Koop de volledige hoeveelheid in één keer en uit dezelfde partij, of laat meerdere partijen vooraf goed mengen. Zeg de handelaar of je op kant of plat legt en in welk verband: voor een keperverband heb je extra passtukken nodig.

Wat kosten kleiklinkers per m²?

Kleiklinkers zijn duurder dan betonklinkers, zowel om te kopen als om te leggen. De stenen zijn kleiner, je hebt er meer per m² van nodig en het leggen vraagt meer handwerk. Een openbare Vlaamse referentie voor gelegde kleiklinkers zijn de gemiddelde eenheidsprijzen uit aanbestedingen voor sociale woningbouw.

Aanbestedingsprijzen voor gelegde kleiklinkers

In die aanbestedingen kostte een bestrating in gebakken straatstenen in 2023 gemiddeld 103 euro per m² zonder btw, of ongeveer 125 euro met 21% btw. Het gaat om maar drie prijzen, tussen 90 en 112 euro zonder btw. In 2022 lag het gemiddelde op 73 euro zonder btw (zes prijzen, van 65 tot 99 euro). Over beide jaren samen kom je uit op 83 euro zonder btw, of ongeveer 101 euro met btw. De prijzen met btw lopen dan van 79 tot 136 euro.

Kleurvaste betonklinkers kostten in dezelfde tabel in 2023 gemiddeld 50 euro zonder btw, ongeveer 61 euro met btw. Gelegd betaal je voor kleiklinkers dus grofweg anderhalf tot twee keer zoveel.

Wat er in die prijs zit

In het bestek voor sociale woningbouw omvat die post meer dan de stenen alleen. Het leveren en leggen zit erin, net als het legbed van zand of mortel, het voegen en het reinigen achteraf. Halve stenen en gezaagde passtukken zitten er ook in. De fundering, de boordstenen, het graafwerk en de afvoer van grond zijn aparte posten.

Het gaat om grotere projecten, aanbesteed volgens een vast bestek. Een kleine oprit, een keperverband met veel passtukken of een werf waar je moeilijk met een kraan bij kunt, valt per m² duurder uit. Vraag in elke offerte dezelfde posten apart op, met het formaat en de legwijze erbij, en vraag of het legbed in de prijs per m² zit.

Rekenvoorbeeld: terras van 25 m²

Neem een terras van 5 bij 5 m met boordstenen langs drie zijden, en reken met de gemiddelden van 2022 en 2023 inclusief 21% btw. De kleiklinkers kosten gelegd 25 keer 101 euro, of ongeveer 2.525 euro, met het zandbed en de voegen erbij. Een fundering in steenslag kwam in 2023 op 21 euro per m² zonder btw: met btw ongeveer 635 euro voor 25 m². Voor 15 m boordsteen in beton, aan 31 euro per m zonder btw, tel je ongeveer 560 euro.

Samen kom je zo op ongeveer 3.700 euro, of 150 euro per m², zonder graafwerk en afvoer van grond. Het is een optelling van gemiddelden uit grote projecten en geen offerteprijs.

Post (eenheidsprijs)	Zonder btw	Met 21% btw
Gebakken straatstenen gelegd, 2023 (3 prijzen)	103 euro/m²	125 euro/m²
Gebakken straatstenen gelegd, 2022 en 2023 samen	83 euro/m²	101 euro/m²
Betonklinkers kleurvast gelegd, 2023	50 euro/m²	61 euro/m²
Fundering steenslag, 2023	21 euro/m²	25 euro/m²
Boordsteen in beton, 2023	31 euro/m	37 euro/m

Wat kosten gerecupereerde kleiklinkers?

Voor recupklinkers bestaat geen Vlaamse aanbestedingsprijs. De Brusselse vzw Rotor verzamelde in 2019 tot 2021 richtprijzen bij recuphandelaars in België, Frankrijk, Nederland en het Verenigd Koninkrijk, voor de stenen alleen. Omgerekend met 21% btw kost een m² waal- of dikformaat 24 tot 73 euro en keiformaat 24 tot 42 euro. Voor Rijnvorm betaal je 42 tot 73 euro, voor IJsselformaat 73 tot 145 euro. Sindsdien kunnen de prijzen gestegen zijn.

Binnen die bandbreedte telt hoe zeldzaam de kleur of het type is, hoe goed de partij gereinigd en gesorteerd is, en het transport. Vraag de prijs per m² voor de legwijze die je kiest, want op kant heb je bijna dubbel zoveel waalklinkers nodig als plat.

Reken ook het leggen mee. Recupklinkers met hoogteverschillen vragen meer tijd om vlak te leggen dan nieuwe stenen. Bij een aannemer zie je dat in de prijs per m².

Kleiklinkers leggen op een oprit of terras

Kleiklinkers leg je zoals betonklinkers: op een dun bed van zand, binnen een vaste rand, op een verdichte fundering. De meeste stappen zijn dezelfde. Wat anders is, volgt uit de kleinere en minder maatvaste stenen.

Dezelfde fundering als onder betonklinkers

Denk aan een oprit met personenwagens en hooguit af en toe een lichte bestelwagen. Daarvoor gaat de Belgische handleiding voor bestratingen uit van 15 cm verdicht steenslag, een straatlaag van 3 cm en stenen van 6 tot 8 cm. Op natte leem of klei komt er een onderfundering bij. Welk puin, welke dikte voor jouw grond en wanneer je geotextiel legt, staat bij de fundering voor een oprit of terras.

De straatlaag van zand is na het aftrillen 3 cm dik, met hoogstens een centimeter afwijking. Ze vangt de kleine verschillen in hoogte tussen de stenen op, niet de oneffenheden van de fundering. De bestrating helt minstens 2% weg van de gevel; staat er niets in het lastenboek, dan rekent het Vlaamse standaardbestek met 2,5%.

Bekijk groter ↗

Hoe dik moeten kleiklinkers zijn voor een oprit?

Voor een oprit kies je kleiklinkers die 8 cm of hoger liggen. Bij de gangbare formaten is dat 8,5 cm: een waal- of dikformaat op kant, of een keiformaat plat. Een hogere steen kantelt minder als een wiel erop draait, remt of optrekt. Voor bestrating met zwaarder verkeer is 8 cm de gangbare ondergrens. Een waalklinker plat is maar 5 cm hoog. De Belgische handleiding voor bestratingen voorziet bij betonklinkers 6 tot 8 cm, ook waar alleen af en toe een lichte wagen rijdt. Hou een platte waalklinker daarom voor het terras en het tuinpad.

Welk legverband op een oprit?

Waar wagens draaien, remmen en optrekken, houden een visgraat-, keper- of elleboogverband beter stand dan rijen in halfsteensverband. De stenen haken er in twee richtingen in elkaar, zodat een wiel ze minder makkelijk in één richting wegduwt. Een halfsteensverband leg je met de rijen dwars op de rijrichting. Een keper- of visgraatverband vraagt wel meer passtukken langs de rand. Zeg de handelaar daarom vooraf welk verband je legt, zeker bij recupklinkers.

Een terras in kleiklinkers

Op een terras rijdt niemand, dus daar volstaat een waalklinker plat van 5 cm, en elk verband kan. Het terras helt minstens 2% weg van de gevel, zodat regenwater niet tegen de muur blijft staan. Hoe je een terras uitzet en afwatert, staat bij een terras aanleggen. Een terras ligt vaak in de schaduw van het huis. Daar groeien algen en mos sneller, en poreuze recupklinkers vragen dan meer onderhoud dan hard gebakken nieuwe stenen.

Uit meerdere pakken tegelijk leggen

Kleur en maat verschillen van pak tot pak, en bij recupklinkers van big bag tot big bag. Leg daarom altijd uit drie of vier pakken tegelijk, zodat de verschillen over het hele vlak verdeeld raken. Bij recupklinkers leg je telkens de meest gave kant boven. Een steen die bij het leggen afschilfert of dof klinkt, gaat meteen opzij.

De stenen komen zo dicht mogelijk tegen elkaar. Lopen de voegen scheef doordat de stenen ongelijk lang zijn, span dan om de paar meter een touw en corrigeer de rij meteen. Liggen er recupklinkers tussen die merkbaar lager of hoger zijn, dan pas je het zandbed plaatselijk aan in plaats van de steen te forceren.

Aftrillen met een rubberen zool

Als het hele vlak ligt, strooi je een dunne laag voegzand en veeg je het in. Daarna tril je de bestrating vast met een trilplaat met een rubberen zool; een kale stalen plaat breekt de randen van gebakken stenen. Bij het aankloppen van losse stenen gebruik je een rubberen of houten hamer.

Stenen die bij het aftrillen breken, vervang je meteen. Je veegt opnieuw in en tril je opnieuw, tot de voegen vol zitten en de stenen niet meer opzij kunnen. Onder een rei van 3 m zijn de oneffenheden dan hoogstens 7 mm, en twee naburige stenen verschillen hoogstens 2 mm in hoogte. Meet dat na het aftrillen met de rei, in de lengte en in de breedte.

Op mortel leggen voor een gesloten bestrating

Kleiklinkers kunnen ook op een mortelbed van 3 cm liggen, met voegen van 10 tot 15 mm in mortel. Dat geeft een gesloten bestrating zonder zandvoegen, zoals je ze ziet op pleinen en voetpaden. Het vraagt wel uitzettingsvoegen, het water loopt er alleen over het oppervlak af, en een verzakte steen neem je er moeilijk uit. Ook later hergebruiken wordt lastig, want de mortel blijft aan de stenen kleven. Voor een privéoprit of terras is het soepele zandbed de gewone keuze.

Mortel leg je nooit als er binnen 24 uur vorst kan komen, bij zware regen of op een fundering met plassen. Gedurende de eerste 7 dagen rijdt er niemand over. Een zandcementbed zoals stabilisé geeft een tussenoplossing; wanneer dat zinvol is, staat bij stabilisé maken en leggen.

Kleiklinkers voegen

De voeg houdt de stenen tegen elkaar geklemd. Bij kleiklinkers op een zandbed is dat een zandvoeg; mortel hoort alleen bij een mortelbed.

Zandvoegen van hoogstens 3 mm

Op een zandbed zijn de voegen in een rechte bestrating nergens breder dan 3 mm, en ze zitten over de volle hoogte vol zand. Zo’n smalle voeg klemt de stenen het best en raakt nauwelijks begroeid. Bredere voegen met zand of split begroeien na verloop van tijd zonder intensief onderhoud, en de stenen schuiven er makkelijker in.

Na de eerste regenbuien zakt het zand wat in. Veeg de voegen dan opnieuw vol, en doe dat nog eens na enkele weken. Een voeg die vol blijft, is de beste bescherming tegen onkruid en tegen kantelende stenen.

Welk zand tussen kleiklinkers?

Gebruik droog, zuiver en schraal zand, zoals brekerzand of wit zand. Hoe minder organisch materiaal en fijne leem erin zit, hoe minder er in groeit. Wit zand is geschikt voor kleiklinkers, maar spoelt bij reinigen makkelijk weg: veeg het grondig in en vul aan na elke schoonmaakbeurt. Zand dat je uit oude voegen hebt gekrabd of dat vervuild is, gebruik je nooit opnieuw: het bevat organisch materiaal waarin onkruid makkelijk kiemt.

Mortelvoegen bij een mortelbed

Liggen de klinkers op mortel, dan krijgen ook de voegen mortel. Je brengt die met een voegijzer in tot de voeg volledig vol zit. Zodra ze wat opgesteven is, borstel je de overtollige mortel weg met grof zand. Het Vlaamse standaardbestek laat stenen van categorie B eerst natmaken en die van categorie A niet; vraag de categorie aan de leverancier.

Een gebonden voeg kan niet bewegen. Daarom komt er om de 20 m een uitzettingsvoeg, en ook vlak voor en na een bocht. De bovenste 2 à 3 cm van die voeg vul je met een elastisch voegproduct.

Polymeerzand en andere gebonden voegen

Polymeerzand of een voegmortel op basis van hars kan ook tussen kleiklinkers. Een gebonden voeg heeft ruimte nodig, typisch minstens 4 mm breed en 3 cm diep. De klinkers moeten bovendien op een stabiel, goed verdicht bed liggen, anders scheurt de voeg los. Bij een gewone kleiklinkeroprit met voegen tot 3 mm blijft zand de eenvoudigste vulling. De verschillende gebonden voegen, voegzand en het herstellen van voegen vind je bij terras voegen en voegen herstellen.

Randen, putten en bochten

In het midden van een oprit leggen kleiklinkers vlot. Het werk zit in de randen, rond putdeksels en in bochten, waar je stenen moet zagen en de voegen moet laten passen.

Een streklaag langs de boordsteen

Een kleiklinkerbestrating heeft altijd een vaste rand nodig: een boordsteen in beton, of een rij klinkers in mortel op een betonnen voet. Hoe je boordstenen uitzet en in schraal beton zet, staat bij boordstenen en afboording plaatsen.

Tegen die rand komt bij een halfsteensverband een streklaag: een rij klinkers die in de lengte langs de boordsteen ligt. De rijen van het vlak sluiten daar haaks op aan, met hele en geprefabriceerde halve stenen. Bij een elleboogverband vul je de rand op met halve stenen. Een keper- of visgraatverband sluit je af met driehoekige vormstenen, bisschops- of kardinaalsmutsen genoemd, of met gezaagde passtukken.

Passtukken van minstens een halve steen

Geen enkel passtuk is kleiner dan een halve steen. Een smal reepje kantelt onder een wiel, breekt en laat de voeg openvallen. Kom je aan de rand uit op een klein stukje, verschuif dan de laatste stenen of zaag twee grotere passtukken. De zichtbare randen van gezaagde stenen zijn recht.

Kleiklinkers zaag je met een steenzaag met een watergekoeld diamantblad. Werk nat of met afzuiging, want zagen in gebakken klei geeft fijn stof.

Rond een putdeksel

Rond een putdeksel of rioolkader leg je eerst een streklaag van klinkers rondom het kader. Het vlak sluit daarop aan, met passtukken van minstens een halve steen. Zo hoeft er geen smal reepje tegen het kader. Het deksel ligt op dezelfde hoogte als de afgetrilde klinkers; zet het kader daarom op hoogte voor je het zandbed afreit.

Bochten met bredere voegen

In een bocht met een straal kleiner dan 15 m mogen de voegen tot 6 mm breed worden. Zo volgen kleine klinkers de bocht zonder dat je elke steen moet zagen. Bij een grotere straal blijft de voeg 3 mm. Voor een sterkere bocht leg je langs de rand een streklaag die de bocht volgt, en laat je het verband daarop aansluiten.

Kleiklinkers onderhouden

Een goed gelegde kleiklinkerbestrating vraagt weinig onderhoud. Wat de meeste aandacht vraagt, zijn de voegen en het groen dat zich op schaduwrijke plekken vastzet.

Waarom kleiklinkers hun kleur houden

Omdat de kleur in de gebakken klei zelf zit, verandert ze niet door slijtage of zon. Wat een kleiklinkeroprit doffer of groener maakt, is vuil, algen en mos aan het oppervlak. Dat kun je weghalen, zodat de oorspronkelijke kleur terugkomt.

Groene aanslag en vuil

Op een schaduwrijke, vochtige plek groeien algen en mos sneller, en sneller op poreuze stenen dan op hard gebakken stenen. Meestal volstaat schrobben met water en een harde borstel. Met een hogedrukreiniger werk je op lage druk en schuin op de steen, zodat je het zand niet uit de voegen spuit. Welke aanpak bij welk vuil past, en waarom je bleekwater beter laat staan, staat bij terras en klinkers reinigen.

Voegen bijvullen en losse stenen vervangen

Na elke grondige reiniging en elk voorjaar veeg je de voegen opnieuw vol met droog voegzand. Groeit er al onkruid in, haal het dan uit met een voegenkrabber voor je bijvult. Hoe dat zonder chemische middelen gaat, lees je bij onkruid tussen klinkers verwijderen.

Een gebroken of verzakte klinker neem je uit door eerst de voegen rondom leeg te krabben. Daarna licht je de steen op met twee schroevendraaiers of een klinkertrekker. Je vult het zandbed aan, legt een steen uit je reserve terug en klopt hem met een rubberen hamer op hoogte. Daarna veeg je de voegen vol. Ligt een groter stuk in een kom, dan zit het probleem in het zandbed of de fundering en leg je dat stuk opnieuw.

Vergunning en regenwater bij een klinkeroprit

Een oprit of terras in kleiklinkers kan in Vlaanderen vrijgesteld zijn van omgevingsvergunning, maar die vrijstelling hangt aan voorwaarden over de plaats, de oppervlakte en het regenwater. Regels verschillen per gewest, en je gemeente kan strengere voorschriften hebben. Vraag ze bij twijfel na bij de dienst omgeving van je gemeente. Welke vrijstellingen er gelden voor een oprit in de voortuin en een terras achter het huis, staat bij een oprit aanleggen.

De hemelwaterverordening geldt ook zonder vergunning

De Vlaamse hemelwaterverordening geldt bij elke aanleg of uitbreiding van een terras of oprit, ook als de werken vrijgesteld zijn. Voldoet de verharding er niet aan, dan vervalt de vrijstelling en heb je een omgevingsvergunning nodig. In de praktijk laat je het water van de klinkers op je eigen terrein in de bodem zakken. De oprit helt dan naar een grasstrook, een border of een infiltratievoorziening, weg van de straat.

Een kleiklinkerbestrating met smalle zandvoegen laat weinig water door de verharding zelf. Op de Vlaamse lijst van waterdoorlatende verhardingen (versie juni 2026) staan wel kleiklinkers met brede voegen of afstandhouders. Hun voegen zijn gevuld met grind of een ander doorlatend materiaal. Ook graskleiklinkers, met openingen in de steen, staan erop. Die lijst is een leidraad zonder bindende kracht; bij een vergunningsaanvraag beslist de vergunningverlener. Hoe zo’n opbouw eruitziet, staat bij een waterdoorlatende oprit of terras.

Een oprit of terras in kleiklinkers leggen

1. 1

   De stenen kiezen en droog uitleggen

   Kies het formaat en de legwijze: voor een oprit minstens 8 cm hoog. Leg uit verschillende pakken enkele rijen droog uit in het gekozen verband en meet hoe breed ze werkelijk zijn. Daarmee leg je de breedte tussen de boordstenen vast.

2. 2

   Uitgraven en boordstenen zetten

   Graaf uit tot de dikte van klinker, zandbed en fundering samen, bij 8,5 cm klinker, 3 cm zand en 15 cm steenslag dus ongeveer 27 cm. Zet de boordstenen in schraal beton met een stut aan de achterkant, en laat het beton enkele dagen uitharden.

3. 3

   Fundering verdichten

   Spreid het steenslag in lagen en verdicht elke laag met een trilplaat. De fundering volgt al de helling van minstens 2% weg van de gevel. Het zandbed erop is overal ongeveer even dik en vangt hoogstens een centimeter verschil op.

4. 4

   Het zandbed afreien

   Spreid het zand los en trek het af tussen twee latten, iets dikker dan 3 cm omdat het bij het aftrillen nog zakt. Tril eerst een proefstrook af om te zien hoeveel. Loop daarna niet meer over het afgereide zand.

5. 5

   De klinkers leggen

   Leg vanaf de stenen die al liggen, uit drie of vier pakken tegelijk, met de gaafste kant boven. Begin langs de rand met de streklaag en houd de voegen zo smal mogelijk. Controleer om de paar meter met een touw of de rijen recht lopen.

6. 6

   Passtukken zagen

   Zaag de passtukken aan de rand en rond putten nat, met een diamantblad. Geen enkel stuk is kleiner dan een halve steen. In bochten met een kleine straal mogen de voegen aan de buitenkant tot 6 mm breed worden.

7. 7

   Invegen en aftrillen

   Veeg droog voegzand in, veeg het overschot weg en tril het vlak af met een rubberen zool onder de trilplaat. Vervang gebroken stenen en herhaal tot de voegen vol blijven. Na enkele weken en een paar regenbuien veeg je nog een keer bij.

Vóór je de kleiklinkers bestelt en legt

• De stenen liggen voor een oprit minstens 8 cm hoog.
• De volledige hoeveelheid plus een reserve komt uit één partij of uit vooraf gemengde partijen.
• Bij recupklinkers is een staal van minstens een halve m² bekeken en zijn de stenen getest op klank en afschilferen.
• Er zijn genoeg passtukken of halve stenen voor het gekozen verband.
• Enkele rijen zijn droog uitgelegd en de breedte tussen de boordstenen klopt met de echte maat.
• De fundering is verdicht en volgt een helling van minstens 2% naar grond of een infiltratievoorziening.
• De trilplaat heeft een rubberen zool en er staat droog, zuiver voegzand klaar.

In de praktijk

Veelgemaakte fouten

Te dunne stenen op een oprit

Platte waalklinkers van 5 cm op een oprit kantelen sneller onder draaiende wielen en brokkelen aan de randen af. Draai dezelfde steen op kant, dan ligt hij 8,5 cm hoog; je hebt er wel bijna dubbel zoveel van nodig.

Te weinig stenen van één partij

Wie eerst een deel bestelt en later aanvult, krijgt vaak stenen met een andere maat en tint, zeker bij recupklinkers. Bestel de volledige hoeveelheid plus een reserve in één keer, en bewaar die reserve voor latere herstellingen.

Aftrillen zonder rubberen zool

Een kale stalen trilplaat breekt de randen van gebakken klinkers, en bij oude stenen zonder vellingkant gaat dat nog sneller. Monteer de rubberen zool van de verhuurder en veeg het overtollige zand weg voor je tril.

Veelgestelde vragen

Wanneer je een vakman inschakelt

Een terras of een rechte oprit in kleiklinkers leg je met wat conditie zelf. Een aannemer of tuinaannemer komt erbij als de grond slecht draagt, zoals natte leem of klei of een opgevuld terrein. Dat geldt ook voor een oprit waar af en toe een vrachtwagen komt. Hij bepaalt dan de dikte van fundering en onderfundering. Ook een gesloten bestrating op een mortelbed met mortelvoegen en uitzettingsvoegen laat je beter aan een vakman over. Graaf je vlak langs een gevel of een kelder, laat dan eerst een architect of ingenieur bepalen hoe diep je mag gaan. De fundering van het huis mag niet bloot komen te liggen. Vraag vóór het graven de ligging van kabels en leidingen op; hoe dat werkt, staat bij de fundering voor een oprit.

Bronnen

• Agentschap Wegen en Verkeer — Standaardbestek 250 versie 4.1a, hoofdstuk 6 Verhardingen (juni 2021)
• Opalis (Rotor vzw) — Typebestek recuperatieklinker (2013)
• Opalis (Rotor vzw) — Materiaalfiche Kleiklinkers, straatbakstenen (Interreg FCRBE, 2021)
• Wonen in Vlaanderen — Eenheidsprijzen aanbestedingen sociale woningbouw (tabel 2022-2023)
• OCW — Handleiding voor het ontwerp en de uitvoering van verhardingen in betonstraatstenen (Aanbevelingen A80, 2009)
• VMM — Pesticidenvrij ontwerpen: leidraad voor ontwerp en aanleg
• Belgische Baksteenfederatie, Straatstenen
• Departement Omgeving — Gewestelijke stedenbouwkundige verordening hemelwater