Oude bakstenen herkennen en hergebruiken

Oude bakstenen herkennen

Een oude baksteen vertelt hoe hij gemaakt is, waar hij vandaan komt en wat hij nog aankan. Tot de Tweede Wereldoorlog kwamen de meeste bakstenen uit steenbakkerijen in de buurt, gebakken met klei uit de streek. Daarom heeft bijna elke streek een eigen formaat, een eigen kleur en een eigen naam voor haar steen.

Handvorm, vormbak of strengpers

Een handvormsteen is met de hand in een vorm gedrukt en ziet er ruw uit, met oneffenheden in het oppervlak. Een vormbaksteen komt uit dezelfde soort vorm, maar de klei is machinaal in de vormbak geperst. Zo'n steen lijkt op een handvormsteen. Meestal zit er een min of meer uitgesproken uitsparing in het legvlak, de zijde waarop hij in de muur rust.

Een strengperssteen komt uit een extrusiepers: de klei wordt als een doorlopende streng door een mondstuk geduwd en in gelijke stukken gesneden. Daardoor is hij gladder en regelmatiger. Draai een steen dus altijd om. Een uitsparing in het legvlak wijst op een vormbaksteen, een vlakke steen met strakke maten op een strengperssteen.

Ook de oven geeft aanwijzingen. In een traditionele oven bakten stenen ongelijk. De best gebakken werden donkerder en sterker en kwamen in dragende en onbeschermde muren, de minder gebakken in binnenwanden. Een partij uit één oven bevat dus lichtere en donkerdere stenen, en de donkere zijn meestal de betere.

Paapsteen, klampsteen en andere namen

Een oude steen draagt vaak de naam van de streek waar hij gemaakt is, zoals de Beerse steen en de Scheldesteen. Andere stenen zijn vernoemd naar de oven waarin ze gebakken zijn: de paepesteen, de klampsteen en de Veldovensteen. De paepesteen zie je ook geschreven als paapsteen of papesteen.

Een oude paapsteen vind je in het rijnformaat en in de derdeling, en er bestaat ook een blauwe variant. De klampsteen komt in dezelfde formaten voor, en de Boomse klampsteen is een handvormsteen. Een naam wijst dus naar een herkomst en niet naar een vaste maat: meet daarom elke partij na.

Beerse steen: een strengperssteen met drie formaten

De Beerse steen is genoemd naar de streek rond Beerse in de Kempen. Het is een strengperssteen, in de handel ook machinale klinkaard genoemd. Je vindt hem in het rijnformaat, in een uitvoering die de Beerse 65 heet en in het waalformaat.

Strengpersstenen dateren uit de eerste helft van de twintigste eeuw en zien er gelijkvormiger uit dan handvormstenen. Ze komen vaker bij sloopwerken vrij en zijn daarom goedkoper. Sinds de jaren negentig worden er minder zeer oude huizen gesloopt, waardoor het aanbod langzaam opschuift naar dit soort steen.

Het formaat opmeten

Meet tien stenen op lengte, breedte en dikte, in millimeter. Oude formaten verschillen onderling en passen zelden op de modules van nu.

Een kleinere of dunnere steen geeft een andere lagenmaat dan een nieuwe steen. Metsel je tegen een bestaande muur of tussen nieuwe stenen, test dat dan eerst met tien lagen. De maten lopen bovendien ook binnen één partij uiteen.

Formaat	Afmetingen (l × b × h)
Derdeling	160 × 80 × 40 mm
Rijnformaat	180 × 85 × 50 mm
Boerkes	170 × 90 × 65 mm
Waalformaat	210 × 100 × 50 mm
Gangbare moderne module 65, ter vergelijking	188 × 88 × 63 mm

Een nieuwe steen die oud lijkt

Niet elke steen met een oud uiterlijk is oud. Sommige nieuwe stenen heten « handgevormd » omdat ze er zo uitzien, terwijl ze uit een strengpers komen. Andere worden kunstmatig verouderd: de randen worden afgebikt, de stenen getrommeld en er komen valse mortelsporen op. Vraag bij de leverancier waar de stenen vandaan komen.

Bricaillon: gebroken metselwerk

Bricaillon, ook geschreven als briquaillon, is gebroken metselwerk: brokken baksteen, dakpan en mortel van een afgebroken muur. Je komt het tegen als los puin waarmee je kunt ophogen, en als vulling in de kern van sommige dikke oude muren.

Wat is bricaillon?

Het woord komt uit het Frans en gaat over stukken baksteen. In de bouw bedoel je er gebroken metselwerk mee: brokken en scherven van baksteen, dakpan en mortel zoals ze uit een afgebroken muur komen. In Vlaanderen zie je het ook geschreven als brikkeljon. Het is geen steen die je nog kunt metselen.

Je ziet bricaillon in twee gedaanten. Na een afbraak ligt het los op de werf of in de container en hoort het bij het puin. In sommige oude muren zit het vast in mortel, als vulling tussen twee buitenbladen.

Bricaillon om mee op te hogen

Los bricaillon gebruik je om op te hogen of aan te vullen, niet om mee te metselen. Door een breker gehaald heet het metselwerkgranulaat, en de Vlaamse wegenbeheerder laat het toe als ophogings- en aanvullingsmateriaal. Daarvoor schrijven het Materialendecreet en het Vlarema een grondstofverklaring van de OVAM of een certificaat volgens het Eenheidsreglement voor.

Een hoop puin van je eigen afbraak heeft dat papier niet. Wil je het toch als onderlaag gebruiken, laat het dan eerst door een gecertificeerde breker verwerken of koop gecertificeerd granulaat. Welke lagen van een onderfundering je ermee vult en wat erboven moet komen, lees je bij fundering voor een oprit of terras.

Halve stenen bewaren, de rest is puin

Wat na een afbraak aan brokken overblijft, gaat niet terug in een muur als gewone steen. Stenen die tijdens het losmaken breken of verpulveren gooi je weg. Een kleine hoeveelheid halve en driekwart stenen kun je wel bewaren voor hoeken en aansluitingen, afhankelijk van het metselverband.

Puin sorteer je als bouwafval; hoe dat bij een afbraak verloopt, staat bij afbraak, strippen en bouwafval afvoeren.

Een kern van puin tussen twee bladen

Sommige dikke oude muren zijn geen volle blokken baksteen. Ze bestaan uit twee buitenbladen van verzorgd metselwerk, met daartussen een kern van puin die al dan niet met mortel aan elkaar kleeft. Monumentenwacht beschrijft die opbouw voor dikke middeleeuwse muren van ruïnes, vaak met buitenbladen van natuursteen. Ook een dikke oude muur van een woning of hoeve kan zo gebouwd zijn; je merkt het pas als je erin kapt of boort.

In het buitenblad zit de paramentsteen, de steen die je van buiten ziet. De kern is geen metselwerk met een verband maar een vulling van brokken in mortel. Muurblad en kern werken als één geheel. Raakt die samenhang los, dan ontstaan holtes en kunnen er stabiliteitsproblemen volgen.

Bekijk groter ↗

Kern verstevigen met kalkgrout

Zit de kern los, dan kan een specialist vloeibare mortel, grout genoemd, in de muur spuiten. De buitenbladen moeten dan eerst hersteld en opnieuw gevoegd zijn, anders loopt de grout naar buiten. Daarvoor kiest men liefst kalkgrout, omdat kant-en-klare cementgrouten soms onvoorziene neveneffecten geven en het proces niet omkeerbaar is.

Dat is beschreven voor muurresten van ruïnes. In een bewoonde woning beslist een architect of ingenieur stabiliteit of de kern wel moet worden aangepakt. Een metselaar met ervaring in kalkmortel voert het werk uit.

Recupstenen reinigen en sorteren

Recupstenen zijn alleen bruikbaar als de mortel eraf gaat en de steen zelf gezond is. Dat zie, ruik en hoor je voor je er één reinigt. Bij een grotere partij begin je met een demontage- en reinigingsproef op enkele tientallen stenen: zo weet je hoeveel uitval je krijgt.

Welke stenen laat je liggen?

Stenen uit een stal, een keldermuur, een fundering, een beerput, een regenput of een schoorsteen zijn niet geschikt voor hergebruik. Vocht en verontreiniging hebben ze blijvend aangetast en ze kunnen veel oplosbare zouten bevatten. Een stal herken je aan een typische ammoniakgeur, een oude schoorsteen aan brandvlekken.

De rest sorteer je met vier controles: kijken, ruiken, kloppen en wrijven. Een onregelmatige steen is geen probleem zolang minstens één strek en één kop in goede staat zijn. Zit er verf op een strek, dan moet de tegenoverliggende strek of kop gaaf zijn.

Staat de muur naast aangetast houtwerk door huiszwam, laat de stenen dan liever liggen. De schimmel tast metselwerk niet aan, maar zijn sporen kunnen in stenen en mortel in de buurt zitten.

Wat je merkt	Wat het betekent	Wat je doet
Helder geluid bij een tik met een stuk gereedschap	de steen is heel en stevig	bewaren
Dof geluid bij een tik	de steen is gescheurd of poreus	weggooien
De steen schilfert af als je erover wrijft	de steen is te poreus	weggooien
Geur van ammoniak, mazout of vuil	de steen komt uit een stal of tank	weggooien
Brandvlekken op de steen	de steen komt uit een oude schoorsteen	weggooien

Kalkmortel of cementmortel op de steen?

De mortel op de steen beslist of het reinigen lukt. Kalkmortel en bastaardmortel van kalk en cement laten zich vrij makkelijk wegslaan. Cementmortel en lijmmortel, die sinds de jaren zeventig veel gebruikt zijn, hechten veel sterker. Technisch kun je ze verwijderen, maar het kost in de praktijk meestal te veel tijd en geld.

Je ziet het verschil aan de kleur: kalkmortel is lichter en vaak beige, cementmortel donkerder en grijs. In een stad kan kalkmortel schuilgaan achter een laagje grijze vervuiling. Soms is een muur van kalkmortel aan de buitenkant nog met cement opgevoegd. Stenen uit muren van vóór 1970 zijn daarom de beste bron: een groot deel van de bakstenen op de hergebruikmarkt dateert van 1800 tot 1970 en komt uit muren met kalkmortel of een andere zachte mortel.

Mortel verwijderen, steen per steen

Reinigen gebeurt steen per steen, met een bijl of een beitel, of met een machine met trillende messen of platen. Werk met korte, lichte slagen, zodat de hoeken van de steen heel blijven. Borstel de steen daarna droog af.

Een staalborstel noemt de materiaalfiche voor hergebruikbakstenen als hulpmiddel bij losse stenen. Monumentenwacht raadt hem voor gevels af, omdat er ijzerdeeltjes achterblijven die later roestplekken geven. Een harde nylonborstel of een borstel met varkenshaar heeft dat nadeel niet. Hoge druk en stralen zijn voor oude, zachte stenen af te raden: een beschadigde baksteenhuid en een opgeruwd oppervlak vervuilen sneller.

Lichte sporen van mortel mogen blijven, want een volledig schone steen bestaat bij handvormstenen niet. Sporen van cementmortel vallen meer op, maar geven de muur ook karakter. Vind je het resultaat te streng, dan kun je de muur achteraf kaleien, binnen en op de gevel.

Hoeveel stenen hou je over?

Hoeveel stenen overblijven, hangt af van de staat van het oorspronkelijke metselwerk. Vaak is dat 50 tot 70%. Wil je 1.000 bruikbare stenen, dan haal je er dus 1.400 tot 2.000 uit een muur. Stenen die tijdens het losmaken of reinigen breken, zijn grotendeels onbruikbaar.

Hoe voorzichtiger je afbreekt, hoe minder uitval. Zelfs een val van kleine hoogte kan een goede steen breken. Leg de stenen op de grond of in een kist.

Stenen droog bewaren

Stapel de gereinigde stenen verspringend op pallets, niet hoger dan 1 m, en dek ze af. Ze moeten beschermd zijn tegen regen en opstijgend vocht uit de grond, zodat ze droog zijn als je ze opnieuw metselt. Gebruik je ze ter plaatse, dan mogen ze ook op een vlakke, droge ondergrond staan.

Hechting van mortel op recupstenen

Mortel blijft aan een baksteen hangen doordat de steen water uit de verse mortel opzuigt. Een oude steen doet dat op zijn eigen manier. Daarom houdt dezelfde mortel op de ene pallet goed vast en glijdt ze op de andere weg.

Waarom de ene steen sterk zuigt en de andere nauwelijks

De poriën van een baksteen zijn vrij uniform en goed met elkaar verbonden. Daardoor zuigen bakstenen snel water op en laten ze het ook vlot weer door. Bij recupstenen ligt de porositeit meestal tussen 5 en 20%, en ze hangt vooral af van de temperatuur waarop de steen gebakken is.

De initiële wateropzuiging van de steen bepaalt of een bepaalde mortel erbij past. Een sterk zuigende steen trekt het water uit de mortel voor die kan uitharden. Een steen die nauwelijks zuigt, geeft de mortel weinig houvast in de poriën.

Bij nieuwe stenen geven fabrikanten daarvoor een IW-klasse op, van zeer weinig zuigend (IW1) tot sterk zuigend (IW4), en kies je de mortel daarop. Een recupsteen heeft geen klasse, dus meet je de zuiging zelf.

De druppelproef

Een druppel water op de steen laat zien hoe sterk hij zuigt. Zet met een pipet een druppel op een droog, schoon oppervlak en tel hoe lang het duurt voor ze verdwenen is. Doe dat op minstens drie stenen en op minstens drie plaatsen per steen, want de verschillen binnen één steen kunnen groot zijn.

Het WTCB onderzocht deze proef om te voorspellen of verf op baksteen blijft hangen; dat onderzoek ging over verf, niet over mortel. De zuiging van het oppervlak speelt ook bij mortel een rol, dus de indeling is een houvast en geen norm. Verdwijnt de druppel binnen enkele seconden (ongeveer 2 tot 10), dan zuigt de steen sterk. Duurt het enkele tientallen seconden, lokaal 1 tot 3 minuten, dan zuigt hij matig en met grote verschillen. Staat de druppel er na meer dan 3 minuten nog, dan zuigt de steen nauwelijks.

Sterk zuigende stenen maak je bij warm weer nat voor je ze metselt. Zuigt een steen nauwelijks, dan test je het resultaat: zet een proefstuk op met de gekozen mortel en probeer na enkele weken een steen los te trekken. Bij een goede hechting breekt de voeg of de steen, en laat het contactvlak niet los.

Stof, oud cement en verf op de steen

Hechting begint bij een schone steen. Borstel elke steen vlak voor het metselen droog af: stof en losse mortelresten liggen als een laag tussen steen en verse mortel.

Een laagje oud cement, verf of roet op het legvlak houdt de nieuwe mortel op afstand van de steen. Neem het daar weg, ook als je lichte sporen op de zichtzijde laat zitten.

Als de mortel toch loslaat

Schuift de mortel na enkele dagen met de vingers van de steen, dan zit het probleem meestal in de combinatie. Misschien trok de steen te veel water uit de mortel, zat er een laagje stof of sluier op, of was de mortel te droog of te nat aangemaakt. Haal losse mortel meteen weg, borstel de steen, maak hem zo nodig nat en metsel opnieuw.

Gebeurt het bij een hele muur, stop dan met metselen en doe eerst de druppelproef en een proefstuk. Meer over mortel die niet hecht staat bij mortel maken om te metsen.

Welke mortel bij oude stenen?

De regel is eenvoudig: de mortel mag niet harder zijn dan de steen. Oude stenen verschillen onderling, want ze zijn in traditionele ovens ongelijk gebakken, dus de zwakste steen van de partij zet de grens. Daarna kies je tussen kalk, een mengsel van kalk en cement of cement.

De voeg slijt, niet de steen

Voegen zijn zelfopofferend: ze vangen de schade eerst op, zodat de stenen langer heel blijven. Een voeg is ook veel makkelijker te vervangen dan een baksteen. Kalkmortel neemt veel vocht op en geeft het gemakkelijk weer af, zodat het vocht in de muur vooral langs de voegen naar buiten verdampt. Cementmortel is weinig poreus en tamelijk ondoorlatend, en dan moet het vocht door de steen. Een cementrijke mortel kan daarom nefast zijn in een muur die met kalk gebouwd is. Dat geldt zeker als de steen poreus is en niet erg sterk.

Buildwise zet de regel in cijfers: de druksterkte van de mortel moet altijd lager zijn dan die van de steen. In zijn voorbeeldtabel hoort een mortel van 2,5 N/mm² bij stenen van 2,5 tot 10 N/mm². Een mortel van 5 N/mm² past bij stenen van 5 tot 20 N/mm².

Wat een oude steen aankan, weet je zelden. Bij niet-dragend gevelmetselwerk is de druksterkte van de steen geen doorslaggevend criterium. Bij dragend metselwerk laat een ingenieur ze meten in een labo, op een partij ongemengde stenen.

Kalkmortel, bastaardmortel of cementmortel

Kalkmortel heeft als bindmiddel luchtkalk, die langzaam verhardt door contact met lucht, of hydraulische kalk, die ook door het aanmaakwater verhardt. Een bastaardmortel is een mengsel van kalk en cement. Cementmortel hardt het snelst en wordt het hardst.

Voor buitenmuren raadt Buildwise in onze streken alleen cement- en bastaardmortels aan, want de duurzaamheid van zuivere luchtkalk buiten is niet te garanderen. Zuivere luchtkalk blijft beperkt tot de restauratie van beschermde monumenten en tot voldoende massief metselwerk, op voorwaarde dat een geleidelijke verwering aanvaard wordt. Monumentenwacht kiest voor historisch metselwerk juist kalk of een bastaardmortel: bij een beschermde of echt historische muur beslist dus de restaurateur, niet de vuistregel.

Mortel	Eigenschappen	Waar ze past
Kalkmortel (luchtkalk of hydraulische kalk)	zacht en poreus, neemt vocht op en geeft het af, vers erg vorstgevoelig	binnen, bij restauratie van beschermde monumenten en in voldoende massief metselwerk waar je verwering aanvaardt
Bastaardmortel (kalk en cement)	ligt tussen kalk en cement, krimpt minder dan cement	nieuwe gevels met recupstenen en herstel van gewone oude gevels
Cementmortel	snel hard en sterk, weinig poreus en tamelijk ondoorlatend	harde, dichte stenen; niet voor zachte of poreuze oude stenen

Recupstenen in een nieuwe gevel

Een nieuwe gevel in recupstenen metsel je meestal in een wild of onregelmatig verband, met brede voegen van 10 tot 12 mm. De maten van de stenen lopen immers sterk uiteen. Lijmen met een dunne voeg wordt afgeraden. Over verbanden lees je meer bij metselverbanden herkennen en metsen, over voegbreedte en steenverbruik bij gevelsteen metselen of lijmen.

Voorbeelden van bastaardmortel zijn 1:1:6 voor normale vorst-dooicycli en 2:1:9 voor strenge vorst-dooi, in volumedelen cement, kalk en zand. Fabrikanten van voorgedoseerde mortel vermelden in hun technische fiche voor welke blootstelling hun product dient.

Kies voor een buitengevel een bastaardmortel zonder harsen of andere toevoegingen. Die laat de stenen later makkelijker los dan een cementmortel, zodat ze nog een keer bruikbaar zijn.

Voor stenen die van binnen komen geldt een eigen voorbehoud. Bakstenen uit beschermd metselwerk, zoals een binnenmuur, zijn zonder test niet aanbevolen voor buiten, omdat ze nooit aan vorst blootstonden. Stenen uit een onbeschermde gevel in hetzelfde klimaat hebben die proef al doorstaan.

Een oude muur herstellen of opvoegen

Bij het herstel van een bestaande muur geldt hetzelfde. De nieuwe mortel mag niet harder zijn dan de oude en moet bij de steen passen. Het vocht in een muur loopt via de wisselwerking tussen voeg, legmortel en steen, en een mortel die daar niet bij past, verstoort dat.

Verschillen de materialen in de muur sterk, kies dan een mortel die past bij het zwakste en meest poreuze materiaal. Lees daarom eerst wat er in de muur zit: bij historisch metselwerk laat een restaurateur de oude mortel eerst analyseren. Hoe je een gevel uitslijpt en opnieuw voegt, staat bij gevel voegen en hervoegen. Het recept van de mortel zelf vind je bij mortel maken om te metsen.

Een paramentsteen vervangen of verwijderen

Het parement is de zichtzijde van een muur, en een paramentsteen is de steen die je er van buiten van ziet. Is één steen gescheurd, afgeschilferd of losgekomen, dan vervang je alleen die steen. Het hele parement weghalen is een ander werk, met andere risico's.

Eerst de oorzaak zoeken

Een voeg moet indringend water beperken en vocht van binnenuit laten verdampen. Zijn de voegen open of stuk, dan trekt de steen te veel water op en gaat hij bij vorst kapot. Zoek daarom eerst naar open voegen, een lekkende goot of een dorpel zonder druiplijst. Een nieuwe steen op dezelfde plek loopt anders dezelfde schade op.

Eén steen vervangen

Haal eerst de voegen rond de steen weg. In historisch metselwerk laat je het uithalen van voegen bij voorkeur aan een specialist over. Een vlakke beitel, niet breder dan de helft van de voeg, is ideaal. Een slijpschijf is niet aan te raden, behalve een kleine om met een zaagsnede in het midden van de lintvoeg de spanning uit de voeg te halen. Het beetje mortel dat aan de stenen blijft zitten, haal je weg met een steenbeitel; een steen- en mortelzaag met aangepaste zaagbladen is een goed alternatief. Draag bij het zagen en beitelen een FFP3-masker. Alle verweerde mortel moet eruit, tot in de hoeken, zodat de nieuwe mortel aan de steen en aan de legmortel kan hechten.

Vervang de steen door een gelijkaardige: dezelfde afmetingen, kleur en structuur. Kies voor een gevel bij voorkeur een steen uit een onbeschermde gevel, die al aan vorst en regen gewend is. Zet hem in een bed van de mortel die bij de rest van de muur past. Vul stoot- en lintvoegen volledig en voeg daarna op. Vervang beschadigde stenen voor je opvoegt.

Metsel niet met bevroren stenen of mortel en bescherm vers metselwerk tegen vorst en regen.

Het hele parement verwijderen

Een buitenblad wegnemen verandert hoe de muur draagt en hoe hij vocht verwerkt. Bij een dikke muur met een kern is het buitenblad een deel van het geheel. Haal het daarom niet weg zonder het advies van een architect of ingenieur stabiliteit.

Gaat het om steenstrips die op een muur gelijmd zijn, dan is het geen metselwerk. Dat systeem staat beschreven bij steenstrips op isolatie.

Wat kosten recupstenen?

Recupstenen van een gespecialiseerde leverancier kosten, volgens een steekproef van de West-Europese hergebruikmarkt (België, Frankrijk, Groot-Brittannië en Nederland), 0,30 tot 0,60 euro per handvormsteen en 0,25 tot 0,35 euro per strengperssteen. Dat is een prijspeil van 2021, zonder btw, voor stenen die al gesorteerd, gereinigd en gepalletiseerd zijn. Bij aankoop komt er btw bij, en voor de prijs van vandaag vraag je een prijsofferte aan een leverancier. Het model, de afmetingen, de kwaliteit van de partij en de zeldzaamheid bepalen waar een partij binnen de bandbreedte uitkomt.

Wat een m² muur aan stenen kost

Neem als rekenvoorbeeld een rijnformaat (zichtvlak 180 × 50 mm) in halfsteensverband met voegen van 10 mm. Je deelt 1 m² door 0,19 m × 0,06 m en komt op ongeveer 88 stenen per m². Aan stenen alleen is dat 26 tot 53 euro per m² voor handvormstenen en 22 tot 31 euro voor strengpersstenen, zonder btw en mortel.

Stenen uit je eigen afbraak hebben geen aankoopprijs, maar kosten wel werkuren en uitval. Reken dus niet op gratis stenen.

Recupstenen van afbraak tot muur

1. 1

   Nagaan waar de stenen vandaan komen

   Laat alles liggen wat uit een stal, kelder, fundering, beerput, regenput of schoorsteen komt. Ruik aan de stenen: ammoniak of mazout is een reden om ze af te keuren.

2. 2

   Voorzichtig losmaken

   Neem de stenen een voor een uit de muur en leg ze op de grond of in een kist. Een val van kleine hoogte breekt al een goede steen. Dit geldt voor een muur die niets draagt; bij een dragende muur schakel je eerst een architect of ingenieur stabiliteit in.

3. 3

   Sorteren op klank, oppervlak en geur

   Tik op elke steen, wrijf erover en bekijk de zijden. Een helder geluid en een steen die niet afschilfert blijven. Een dof geluid, een vieze geur of meer dan lichte schade betekent weggooien. Minstens één strek en één kop moeten gaaf zijn.

4. 4

   Mortel wegslaan en afborstelen

   Sla de mortel met korte slagen van de steen en borstel droog af met een harde nylonborstel. Draag daarbij een FFP3-masker en een veiligheidsbril. Lichte mortelsporen mogen blijven, een laag cement niet.

5. 5

   Droog stapelen

   Zet de stenen verspringend op een pallet, hoogstens 1 m hoog, en dek ze af tegen regen en opstijgend vocht.

6. 6

   Druppelproef en proefstuk

   Doe de druppelproef op minstens drie stenen, op drie plaatsen per steen, en metsel een proefstuk van enkele lagen met de gekozen mortel. Trek er na enkele weken aan: bij een goede hechting breekt de voeg of de steen, niet het contactvlak.

7. 7

   Metselen met voegen van 10 tot 12 mm

   Meng stenen van meerdere pallets door elkaar voor een gelijkmatige kleur en metsel met mortel in een verband dat onregelmatigheden opvangt. Maak sterk zuigende stenen bij warm weer nat. Metsel niet met bevroren stenen of mortel.

Rekenhulp

Beton of chape berekenen

Bereken hoeveel beton, stabilisé of chape je nodig hebt voor een vloer, plaat of fundering: in kubieke meter en in liter, met een marge.

Lengte (m)

Breedte (m)

Dikte van de laag (cm)

Marge (%)

Berekenen

Vul je maten in en kies Berekenen.

Vóór je recupstenen metselt

• De stenen komen niet uit een stal, kelder, fundering, beerput, regenput of schoorsteen.
• Elke steen klinkt helder bij een tik en schilfert niet af als je erover wrijft.
• Op elke steen zijn minstens één strek en één kop in goede staat.
• Er zitten alleen nog lichte mortelsporen op en geen laag cement.
• De druppelproef is gedaan op minstens drie stenen, op drie plaatsen per steen.
• De stenen staan droog: verspringend gestapeld, hoogstens 1 m hoog en afgedekt.
• De gekozen mortel is zachter dan de steen en is uitgeprobeerd in een proefstuk.
• Er is genoeg steen voor de hele muur, met reserve voor uitval en voor halve stenen aan de hoeken.

In de praktijk

Veelgemaakte fouten

Cementmortel in een oude kalkmuur

Cement lijkt sterker en dus beter, maar maakt de voeg harder en dichter dan de steen. Het vocht moet dan door de steen, en die gaat schilferen. Gebruik een kalk- of bastaardmortel die zachter blijft dan de steen.

Een oude gevel reinigen met hoge druk of een staalborstel

Hoge druk beschadigt de baksteenhuid en brosse voegen, en een staalborstel laat ijzerdeeltjes achter die roestplekken geven. Opgeruwde stenen vervuilen bovendien sneller. Borstel droog met een harde nylonborstel en probeer de methode eerst op een proefvlak.

Stenen uit een stal of kelder hergebruiken

Zulke stenen hebben vocht, zouten of verontreiniging opgenomen. In een nieuwe muur kunnen ze witte uitslag geven, en de verontreiniging is niet betrouwbaar te meten. Laat ze liggen en kies stenen uit een muur die droog en onbeschermd stond.

Veelgestelde vragen

Wanneer je een vakman inschakelt

Een architect of ingenieur stabiliteit komt erbij zodra je in een dikke of dragende muur een opening maakt. Dat geldt ook als je een buitenblad wilt wegnemen of een losse kern ziet. Meer over wat zij berekenen, lees je bij de stabiliteitsstudie en de ingenieur stabiliteit.

Een metselaar met ervaring in kalkmortel en historisch metselwerk voert het herstel van oude muren uit, ook het verstevigen van een kern met kalkgrout. Gevelwerk van enige hoogte doe je vanop een stelling die een aannemer plaatst. Is de woning beschermd erfgoed, dan geldt een toelatingsplicht voor het reinigen van historische materialen. Vraag bij Onroerend Erfgoed welke werken een toelating nodig hebben voor je begint. Regels verschillen per gewest en gemeente.

Breek je een heel bijgebouw af, kijk dan vooraf of daarvoor een omgevingsvergunning nodig is en of er asbest in zit. Bij een vermoeden van asbest raak je het materiaal niet aan; hoe je dat vermoeden bevestigt, staat bij asbest herkennen, en de regels voor de afbraak vind je bij afbraak, strippen en bouwafval afvoeren.

Bronnen

• Opalis (Rotor) — Materiaalfiche volle keramische bakstenen (2021)
• Buildwise Magazine maart-april 2025 — Hoe kies je de geschikte kalkmortel?
• Monumentenwacht Vlaanderen — Onderhoud en herstel van voegen in historisch metselwerk (2013)
• Monumentenwacht Vlaanderen — Gevels uit steenachtige materialen reinigen (2025)
• Monumentenwacht Vlaanderen — Onderhoud van ruïnes (2015)
• Buildwise — Welk baksteenmetselwerk kan overschilderd worden? (WTCB-Contact 2021/4)
• Wienerberger België — Handboek gevelmetselwerk (2025)
• Agentschap Wegen en Verkeer — Standaardbestek 250 versie 4.1a, hoofdstuk 3: Materialen (2021)